Lần đầu làm cha mẹ, cảm xúc thường không phải là niềm hạnh phúc thuần khiết như trong ảnh chụp, mà là một mớ lẫn lộn: thương con đến thắt lòng, mệt đến muốn khóc, lo từng hơi thở của con, có lúc lại bực, tiếc cuộc sống cũ rồi thấy có lỗi vì đã nghĩ thế. Sự lẫn lộn ấy là bình thường. Điều cần phân biệt là cảm xúc lẫn lộn thoáng qua với trầm cảm sau sinh — tình trạng gặp ở khoảng một trong mười người mẹ mới và cả ở người bố, cần được điều trị.
Tình thương không phải lúc nào cũng đến ngay
Phim ảnh hay chiếu cảnh mẹ nhìn con lần đầu và oà khóc vì yêu thương. Nhiều người có cảm giác đó thật. Nhưng cũng nhiều người mẹ, người bố kể rằng lúc đầu họ thấy... lạ. Một sinh linh nhỏ xíu, đỏ hỏn, khóc suốt, mà mình chưa biết gì về nó.
Đó không phải dấu hiệu mình là cha mẹ tồi. Gắn bó giữa cha mẹ và con là một quá trình, lớn dần qua từng lần bế, cho bú, thay tã, nhìn con cười. Với nhiều người, phải vài tuần, có khi vài tháng, tình thương mới đầy lên. Sinh mổ cấp cứu, sinh khó, con phải nằm lồng ấp, mẹ đau nhiều sau sinh — những trải nghiệm ấy có thể làm cảm giác gắn bó đến chậm hơn, và điều đó cũng bình thường.
Bản đồ cảm xúc của cha mẹ mới
| Cảm xúc | Thường đến từ đâu | Câu tự nhủ có ích |
|---|---|---|
| Thương và kinh ngạc | Nhìn con ngủ, con nắm ngón tay mình | "Nhớ lấy khoảnh khắc này." |
| Lo lắng không dứt | Con thở khò khè, con ọc sữa, con ít ngủ hơn sách nói | "Lo là phản xạ bảo vệ con. Mình kiểm tra được thì kiểm tra, không được thì hỏi." |
| Mệt và cáu | Thiếu ngủ nhiều tuần liền | "Mình đang cáu vì thiếu ngủ, không phải vì mình hay con tồi." |
| Tiếc cuộc sống cũ | Không còn tự do đi lại, gặp bạn, ngủ nướng | "Tiếc cái cũ không có nghĩa là không thương cái mới." |
| Thấy có lỗi | Không đủ sữa, phải đi làm lại, lỡ quát lên | "Đủ tốt là đủ. Không ai làm cha mẹ hoàn hảo." |
| Cô đơn | Ở nhà một mình với con cả ngày, bạn bè vẫn sống nhịp cũ | "Mình cần người lớn để nói chuyện, không chỉ cần người giúp việc." |
| Bực với người kia | Chia việc không đều, ngủ không đều | "Nói ra cụ thể việc mình cần, đừng chờ người kia tự hiểu." |
Nhà nhân học Dana Raphael năm 1973 đặt ra từ matrescence để gọi quá trình "trở thành mẹ" — ví nó với tuổi dậy thì: một chuyển đổi lớn về cơ thể, vai trò, bản sắc. Khái niệm này giúp nhiều người mẹ thấy nhẹ nhõm: cảm giác lạ lẫm với chính mình không phải là vấn đề, mà là một phần của chuyển đổi. Điều tương tự cũng xảy ra với người bố, dù ít được nói tới.
Buồn sau sinh, trầm cảm sau sinh: khác nhau thế nào
Đây là phần quan trọng nhất của bài, vì nhầm lẫn ở đây có thể khiến một người cần điều trị bị bỏ qua.
| Buồn sau sinh (baby blues) | Trầm cảm sau sinh | |
|---|---|---|
| Mức độ phổ biến | Rất thường gặp, phần lớn bà mẹ trải qua ở mức nào đó | Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), khoảng 13% phụ nữ vừa sinh con gặp một rối loạn tâm thần, chủ yếu là trầm cảm |
| Thời điểm | Vài ngày đầu sau sinh | Bất cứ lúc nào trong năm đầu, có khi bắt đầu từ lúc mang thai |
| Kéo dài | Tự hết trong khoảng 2 tuần | Kéo dài hơn 2 tuần, có thể nặng dần |
| Biểu hiện | Dễ khóc, nhạy cảm, lo vặt, tâm trạng thay đổi nhanh | Buồn hoặc trống rỗng gần như suốt ngày, mất hứng thú, thấy mình vô dụng, khó gắn với con, mất ngủ cả khi con ngủ, có thể có ý nghĩ làm hại mình hoặc con |
| Cần gì | Nghỉ ngơi, được giúp đỡ, được lắng nghe | Gặp bác sĩ để được đánh giá và điều trị |
Trầm cảm sau sinh không phải do người mẹ yếu đuối, kém thương con hay "nghĩ nhiều". Nó chữa được, và chữa sớm thì tốt cho cả mẹ lẫn con.
Người bố cũng có thể trầm cảm
Một phân tích tổng hợp của James Paulson và Sharnail Bazemore (đăng trên JAMA năm 2010) gom nhiều nghiên cứu và ước tính khoảng một trong mười người bố gặp trầm cảm trong giai đoạn vợ mang thai đến năm đầu sau sinh, và trầm cảm ở bố có liên quan với trầm cảm ở mẹ. Ở người bố, nó hay lộ ra dưới dạng cáu bẳn, rút lui, vùi đầu vào công việc, uống rượu nhiều hơn — dễ bị gán là "vô tâm".
Những ý nghĩ đáng sợ bất chợt
Rất nhiều cha mẹ mới kể lại, thường là thì thầm vì xấu hổ, rằng có lúc trong đầu bỗng loé lên hình ảnh con bị ngã, bị rơi, bị nghẹt, thậm chí hình ảnh chính mình làm con đau. Các bác sĩ gặp điều này thường xuyên. Phần lớn đây là những ý nghĩ xâm nhập — chúng đến không mời, làm người ta hoảng sợ, và chính vì sợ nên người đó càng cẩn thận với con hơn. Chúng không có nghĩa là người đó muốn làm hại con.
Tuy vậy, cần đi khám nếu: những ý nghĩ ấy dày đặc, ám ảnh đến mức không dám ở một mình với con, phải kiểm tra đi kiểm tra lại liên tục; hoặc nếu có ý muốn thật sự làm hại mình hay con, nghe thấy tiếng nói, thấy những điều người khác không thấy, lú lẫn. Trường hợp sau là cấp cứu: gọi 115 hoặc đến ngay khoa cấp cứu, và đừng để người đó một mình với em bé.
Cảm xúc trong căn nhà có em bé ở Việt Nam
Nhiều gia đình Việt có ông bà ở cùng hoặc lên chăm cháu thời gian đầu. Đó là sự giúp đỡ quý, nhưng cũng mở ra những va chạm cảm xúc riêng:
- Kiêng cữ và lời khuyên chồng chéo. Bà nội bảo một đằng, bác sĩ dặn một nẻo, nhóm mẹ bỉm trên mạng nói một kiểu. Người mẹ mới vừa mệt vừa thấy mình bị đánh giá.
- Cảm giác "mất con". Ông bà bế suốt, dỗ giỏi hơn, bé nín khi ở với bà — có người mẹ thấy vừa nhẹ nhõm vừa tủi.
- Người bố đứng giữa. Giữa mẹ mình và vợ mình, nhiều người bố chọn im lặng, và cả hai phía đều thấy bị bỏ rơi.
Một quy ước đơn giản giúp nhiều nhà: hai vợ chồng thống nhất riêng với nhau trước, rồi người con ruột nói chuyện với bố mẹ mình. Bác sĩ nhi là người quyết những chuyện an toàn của em bé (ngủ, bú, sốt), không phải người thắng trong cuộc tranh luận.
Việc làm được ngay trong tuần này
- Chia ca ngủ. Mỗi người có ít nhất một khoảng ngủ liền 4–5 tiếng trong ngày. Nếu mẹ cho con bú, người kia lo bế, ru, thay tã sau cữ bú.
- Nói ra một cảm xúc khó mỗi ngày. "Hôm nay em thấy nhớ lúc còn đi làm" — nói với chồng, với bạn, với mẹ. Cảm xúc khó được nói ra thì nhẹ đi.
- Nhận lời giúp cụ thể. Khi có người hỏi "cần gì không", hãy trả lời cụ thể: nấu một bữa, trông em bé một tiếng để mình tắm, đi chợ hộ.
- Hỏi thăm nhau bằng câu thật. Thay vì "Ổn không?", hỏi "Từ hôm qua đến giờ em ngủ được mấy tiếng? Có lúc nào thấy buồn không dứt không?"
Câu hỏi thường gặp
Không thấy yêu con ngay sau sinh có bình thường không?
Bình thường. Với nhiều cha mẹ, tình thương lớn dần qua vài tuần, vài tháng chăm sóc con. Nếu cảm giác xa lạ với con kéo dài, kèm buồn bã, trống rỗng trên 2 tuần, nên gặp bác sĩ để kiểm tra trầm cảm sau sinh.
Baby blues khác trầm cảm sau sinh thế nào?
Baby blues xuất hiện vài ngày sau sinh, gồm dễ khóc, nhạy cảm, tâm trạng thay đổi nhanh, và tự hết trong khoảng 2 tuần. Trầm cảm sau sinh kéo dài hơn 2 tuần, nặng hơn, làm người mẹ mất hứng thú, thấy vô dụng, khó chăm con, và cần được bác sĩ điều trị.
Đàn ông có bị trầm cảm sau sinh không?
Có. Một phân tích tổng hợp đăng trên JAMA năm 2010 ước tính khoảng một trong mười người bố bị trầm cảm trong thời gian vợ mang thai đến năm đầu sau sinh. Ở người bố, nó hay biểu hiện bằng cáu bẳn, rút lui, làm việc quá nhiều hoặc uống rượu.
Có ý nghĩ đáng sợ về việc con bị thương có phải là mình nguy hiểm không?
Phần lớn những ý nghĩ bất chợt, đáng sợ ấy là ý nghĩ xâm nhập, rất thường gặp ở cha mẹ mới, và không có nghĩa là muốn làm hại con. Nếu chúng dày đặc, ám ảnh, hoặc có ý muốn thật sự làm hại mình hay con, hãy gặp bác sĩ ngay; khẩn cấp thì gọi 115.
Vì sao làm cha mẹ rồi lại thấy tiếc cuộc sống cũ?
Vì làm cha mẹ là một chuyển đổi lớn: mất tự do, giấc ngủ, thời gian riêng. Tiếc những thứ đó là cảm xúc bình thường và không có nghĩa là không thương con. Nói ra với người thân thường giúp nhẹ lòng hơn giấu đi.
