Làm việc ở nhà dễ sinh cảm giác lẻ loi vì mất đi những tiếp xúc nhỏ không ai lên lịch: câu chào buổi sáng, chuyện vu vơ ở máy pha cà phê, bữa trưa cùng nhóm. Một thí nghiệm nổi tiếng ở Trung Quốc cho thấy nhân viên làm ở nhà làm việc hiệu quả hơn, nhưng khi được chọn lại, hơn một nửa quay về văn phòng, nhiều người nêu lý do cô lập. Giữ kết nối khi làm từ xa cần làm có chủ ý những thứ mà văn phòng từng cho không.
Thứ mất đi không nằm trong bảng mô tả công việc
Ngày đầu làm ở nhà, nhiều người thấy nhẹ nhõm: không kẹt xe, không phải trang điểm, ăn trưa với con. Vài tháng sau, một cảm giác lạ xuất hiện. Không phải buồn hẳn, mà như thiếu một cái gì đó. Cả ngày nói chuyện qua màn hình, nhưng tối nhìn lại thì không nhớ có cuộc trò chuyện nào thật.
Thứ mất đi là những tiếp xúc nhỏ: hỏi nhau "ăn sáng chưa" ở thang máy, nghe đồng nghiệp kể chuyện con thi vào lớp 10, cùng than thời tiết. Không ai đưa chúng vào kế hoạch công việc, nhưng chúng làm nên cảm giác mình thuộc về một nhóm.
Nhà tâm lý học Gillian Sandstrom và Elizabeth Dunn (2014, Personality and Social Psychology Bulletin) nghiên cứu những tương tác với "mối quan hệ yếu", người quen sơ như bác bảo vệ, chị bán cà phê, đồng nghiệp phòng khác. Họ thấy vào những ngày người ta có nhiều tương tác loại này hơn, họ báo cáo vui hơn và thấy gắn bó hơn. Làm việc ở nhà cắt đi gần hết những mối quan hệ yếu ấy.
Thí nghiệm Ctrip: hiệu quả hơn nhưng lẻ loi hơn
Nhà kinh tế học Nicholas Bloom (Đại học Stanford) và cộng sự làm một thí nghiệm với nhân viên tổng đài của Ctrip, công ty du lịch lớn ở Thượng Hải, công bố năm 2015 trên Quarterly Journal of Economics. Nhân viên tình nguyện được chia ngẫu nhiên: một nhóm làm ở nhà, một nhóm ở văn phòng, trong chín tháng.
Kết quả: nhóm làm ở nhà có năng suất cao hơn, nghỉ việc ít hơn. Nhưng khi thí nghiệm kết thúc và mọi người được tự chọn, hơn một nửa số người đã làm ở nhà lại chọn quay về văn phòng. Lý do được nêu nhiều là cảm giác cô lập.
Gần đây hơn, Bloom cùng cộng sự làm một thí nghiệm khác ở chính công ty này (nay là Trip.com), công bố năm 2024 trên Nature, với mô hình kết hợp: làm ở nhà hai ngày mỗi tuần, còn lại lên văn phòng. Nhóm kết hợp nghỉ việc ít hơn hẳn mà không thấy năng suất hay thăng tiến khác biệt so với nhóm lên văn phòng cả tuần. Dù vậy, mỗi công ty, mỗi nghề một khác; kết quả ở một công ty Trung Quốc không áp dụng nguyên xi được cho mọi nơi.
Lẻ loi khi làm từ xa có những mặt nào
| Mặt | Biểu hiện |
|---|---|
| Thiếu tiếp xúc xã hội | Cả ngày không nói chuyện ngoài công việc, thấy "khô" |
| Thiếu thông tin | Không biết chuyện gì đang diễn ra trong công ty, nghe tin sau người khác |
| Sợ bị quên | Lo sếp chỉ thấy người ngồi ở văn phòng, lo bị bỏ qua khi xét thưởng |
| Mờ ranh giới | Làm từ sáng đến tối vì máy tính ngay trên bàn ăn, không còn lúc "tan làm" |
| Mất mạng lưới rộng | Chỉ còn nói chuyện với nhóm mình, không biết người phòng khác |
Mặt cuối cùng có bằng chứng từ dữ liệu lớn. Một nghiên cứu của nhóm Longqi Yang tại Microsoft (2022, Nature Human Behaviour) phân tích dữ liệu liên lạc của hàng chục nghìn nhân viên khi công ty chuyển sang làm từ xa. Họ thấy mạng lưới cộng tác trở nên khép kín hơn: người ta liên lạc nhiều với nhóm gần, ít hơn với các nhóm khác.
Giữ kết nối: làm có chủ ý những thứ từng tự nhiên
Cho cuộc gọi vài phút đầu không bàn việc
Ở văn phòng, trước giờ họp người ta tự nhiên hỏi han. Trên mạng, mọi người vào là bàn ngay. Dành ba phút đầu để hỏi "cuối tuần mọi người thế nào" có vẻ phí, nhưng đó là phần thay thế cho hành lang văn phòng.
Có một kênh trò chuyện không liên quan đến việc
Một nhóm chat riêng để gửi ảnh mèo, chia sẻ món ăn, khoe cây cảnh. Không bắt buộc, nhưng nó giữ cho mọi người thấy nhau như người, không chỉ như tên trong danh sách giao việc.
Gặp mặt định kỳ
Nếu cả nhóm ở cùng thành phố, một buổi gặp mặt hằng tháng, ăn trưa hay cà phê, giữ được nhiều hơn mười cuộc gọi video. Nếu không cùng thành phố, mỗi quý hay mỗi năm một lần cũng có ý nghĩa.
Chủ động liên lạc một người khác nhóm
Mỗi tuần nhắn hỏi thăm một đồng nghiệp ở phòng khác, hỏi về một việc họ đang làm. Mạng lưới rộng không tự giữ được khi làm từ xa.
Làm việc ở chỗ có người
Có người thấy đỡ lẻ loi khi thỉnh thoảng mang máy tính ra quán cà phê, thư viện, không gian làm việc chung. Không nói chuyện với ai, nhưng có người xung quanh.
Người quản lý nhóm làm từ xa nên để ý gì
- Gặp riêng từng người định kỳ, không chỉ họp cả nhóm. Mười lăm phút mỗi tuần hỏi về công việc và về chính người đó.
- Chia sẻ thông tin đều cho cả người ở nhà và người ở văn phòng, để không ai nghe tin sau.
- Ghi nhận công khai việc làm tốt của người làm từ xa, vì công sức của họ ít được nhìn thấy hơn.
- Để ý người im dần: tắt camera nhiều hơn, trả lời chậm hơn, không còn đùa trong nhóm chat.
Khi lẻ loi thành nặng nề
Cảm giác lẻ loi khi làm ở nhà thường giảm khi có thêm kết nối. Nhưng nếu nó kéo dài, kèm buồn bã, mất hứng thú, khó ngủ, khó bắt đầu công việc mỗi sáng trên hai tuần, đó có thể là dấu hiệu cần được quan tâm hơn. Nói với quản lý về việc lên văn phòng thường xuyên hơn, hoặc gặp chuyên gia tâm lý nếu cần. Cô đơn nói chung, ngoài chuyện công việc, là một chủ đề rộng hơn; ở đây chỉ bàn phần gắn với cách làm việc.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao làm việc ở nhà lại thấy cô đơn?
Vì mất đi những tiếp xúc nhỏ không ai lên lịch như câu chào, chuyện vu vơ, bữa trưa cùng nhóm. Nghiên cứu của Sandstrom và Dunn năm 2014 cho thấy những tương tác với người quen sơ giúp người ta vui hơn và thấy gắn bó hơn; làm ở nhà cắt đi phần lớn chúng.
Làm việc ở nhà có hiệu quả hơn không?
Thí nghiệm của Nicholas Bloom ở Ctrip năm 2015 thấy nhân viên tổng đài làm ở nhà có năng suất cao hơn. Tuy vậy, khi được chọn lại, hơn một nửa quay về văn phòng, nhiều người vì cô lập. Kết quả phụ thuộc nhiều vào loại công việc và cách tổ chức.
Làm việc kết hợp có tốt hơn làm từ xa hoàn toàn?
Thí nghiệm năm 2024 của Bloom và cộng sự tại Trip.com cho thấy làm ở nhà hai ngày mỗi tuần giúp giảm nghỉ việc mà không thấy ảnh hưởng đến năng suất hay thăng tiến. Đây là kết quả ở một công ty, nhưng gợi ý mô hình kết hợp giữ được cả linh hoạt lẫn kết nối.
Làm sao giữ kết nối với đồng nghiệp khi làm từ xa?
Dành vài phút đầu cuộc gọi để hỏi han, có một kênh trò chuyện ngoài công việc, gặp mặt định kỳ nếu được và chủ động liên lạc với người ở nhóm khác. Những việc từng tự nhiên ở văn phòng cần được làm có chủ ý.
Quản lý nhóm làm từ xa cần để ý gì về cảm xúc?
Gặp riêng từng người định kỳ, chia sẻ thông tin đều cho mọi người, ghi nhận công khai việc làm tốt và để ý những người im dần như tắt camera nhiều hơn hay trả lời chậm hơn.
