Làm chung với người thân, bạn bè có lợi thế lớn là tin nhau, nhưng cũng dễ làm cảm xúc gia đình và chuyện tiền bạc, công việc chồng lên nhau: lời góp ý về sổ sách bị nghe như lời chê con người, chuyện chia lợi nhuận chạm vào chuyện ai được thương hơn. Các nhà nghiên cứu kinh doanh gia đình mô tả ba vòng tròn gia đình, sở hữu và công việc giao nhau; mỗi người ở một vị trí khác nhau sẽ cảm nhận cùng một chuyện rất khác. Nói rõ vai trò, tiền bạc và cách rút lui từ sớm là điều giữ được cả việc lẫn tình.
Cảnh quen của kinh doanh nhà
Ở Việt Nam, kinh doanh gia đình có mặt khắp nơi: quán phở ba đời ở Hà Nội, tiệm vàng của hai vợ chồng ở Cần Thơ, xưởng gỗ anh em cùng góp vốn ở Bình Dương (nay thuộc TP.HCM), cửa hàng online của hai cô bạn thân thời đại học. Lý do chọn làm với người nhà thường giống nhau: tin được, đỡ phải thuê người lạ, giữ được tiền trong nhà, hiểu nhau.
Và những chuyện khó cũng giống nhau. Em út làm ít mà vẫn được chia đều. Bố không chịu giao quyền cho con dù con đã ngoài ba mươi. Hai bạn thân giận nhau vì một người tự quyết nhập lô hàng lớn. Bữa cơm gia đình thành cuộc họp, cuộc họp thành bữa cơm cãi vã.
Ba vòng tròn: vì sao cùng một chuyện mà mỗi người thấy khác
Năm 1982, Renato Tagiuri và John Davis (Trường Kinh doanh Harvard) đưa ra mô hình ba vòng tròn cho doanh nghiệp gia đình. Ba vòng là gia đình, sở hữu và công việc. Mỗi người nằm ở một vùng giao nhau khác nhau:
| Vị trí | Ví dụ | Hay cảm thấy |
|---|---|---|
| Gia đình + sở hữu + làm việc | Bố sáng lập, vẫn điều hành | Gánh nặng, sợ mất kiểm soát, khó buông |
| Gia đình + làm việc, không sở hữu | Con dâu phụ bán hàng | Làm nhiều nhưng không có tiếng nói, dễ tủi thân |
| Gia đình + sở hữu, không làm việc | Chị gái có cổ phần nhưng đi làm nơi khác | Quan tâm cổ tức, thấy bị giấu thông tin |
| Chỉ làm việc | Nhân viên ngoài gia đình | Lo bị đối xử kém hơn người nhà, trần thăng tiến thấp |
| Chỉ gia đình | Mẹ không tham gia công việc | Lo cho hoà khí trong nhà, bị kéo vào phân xử |
Giá trị của mô hình là ở chỗ nó giải thích vì sao những cuộc cãi vã trong kinh doanh gia đình thường không có ai sai. Người làm nhiều muốn chia theo công sức; người có cổ phần muốn chia theo vốn; người chỉ ở vòng gia đình muốn chia sao cho "không ai buồn". Mỗi người đứng ở một vùng và nói bằng logic của vùng mình.
Của cải cảm xúc: vì sao gia đình không chỉ tính lời lỗ
Luis Gómez-Mejía và cộng sự, trong một nghiên cứu năm 2007 trên Administrative Science Quarterly về các xưởng ép dầu ô liu ở Tây Ban Nha, đưa ra khái niệm của cải cảm xúc – xã hội (socioemotional wealth). Họ thấy các doanh nghiệp gia đình sẵn sàng chấp nhận rủi ro về kết quả kinh doanh để giữ quyền kiểm soát trong tay gia đình, thay vì gia nhập hợp tác xã an toàn hơn.
Ý của khái niệm này: với gia đình, doanh nghiệp không chỉ là tiền. Nó là tên tuổi dòng họ, là niềm tự hào, là di sản cho con cháu, là cảm giác "của nhà mình". Những thứ đó không có trên báo cáo tài chính, nhưng chi phối quyết định rất mạnh. Hiểu điều này giúp người trẻ bớt bực khi bố mẹ "không chịu làm cái có lợi hơn": nhiều khi bố mẹ đang bảo vệ một thứ khác ngoài lợi nhuận.
Những cảm xúc khó nói nhất
Góp ý bị nghe như chê người
Nói với nhân viên "báo cáo này sai" là chuyện công việc. Nói với em trai cùng câu đó, em có thể nghe thành "anh lúc nào cũng coi thường em", vì nó chạm vào cả lịch sử anh em từ nhỏ.
Ai được thương hơn
Chuyện chia việc, chia lương, chia cổ phần dễ bị đọc như thước đo tình thương của bố mẹ. Đứa con được giao quản lý cửa hàng chính và đứa được giao chi nhánh nhỏ có thể cảm thấy khác nhau về giá trị của mình trong nhà, không chỉ trong công ty.
Không có lối thoát
Với đồng nghiệp người ngoài, ghét quá thì nghỉ việc. Với người thân, rời công ty có thể nghĩa là rời cả gia đình, bị coi là phản bội. Cảm giác kẹt này khiến nhiều người chịu đựng rất lâu.
Mang việc về mâm cơm
Khi nơi làm việc và nhà là một, không còn chỗ để nghỉ. Vợ chồng cùng kinh doanh kể rằng có những tháng chỉ nói chuyện tiền hàng, đến mức quên mình là vợ chồng.
Làm với bạn bè: thân quá nên ngại nói
Nhà nghiên cứu Noam Wasserman (Trường Kinh doanh Harvard), trong sách The Founder's Dilemmas (2012), phân tích dữ liệu của hàng nghìn công ty khởi nghiệp. Một nhận xét của ông: những đội sáng lập là bạn bè, người thân thường bắt đầu rất dễ chịu, nhưng chính vì dễ chịu nên hay né những cuộc nói chuyện khó lúc đầu, như ai giữ bao nhiêu phần, ai quyết định cuối cùng, nếu một người muốn rút thì sao. Khi vấn đề đến, quan hệ thân thiết lại khiến việc giải quyết khó hơn.
Câu "tình bạn tan vì làm ăn" không phải lúc nào cũng đúng, nhưng tình bạn thường tan vì những chuyện đáng lẽ phải nói từ đầu mà không ai dám nói.
Giữ được cả việc lẫn tình: những việc nên làm sớm
- Viết ra vai trò. Ai quyết việc gì, ai chịu trách nhiệm phần nào. Viết ra không phải vì không tin nhau, mà để khỏi phải đoán.
- Tách tiền nhà và tiền công ty. Lương rõ ràng cho người làm, lợi nhuận chia theo thoả thuận cho người góp vốn. Đừng để "lấy tiền quầy đi chợ" thành thói quen không ai ghi.
- Thoả thuận lối ra từ đầu. Nếu một người muốn rút, phần của họ tính thế nào. Nói lúc đang vui dễ hơn nhiều lúc đã giận.
- Tách giờ họp khỏi bữa cơm. Họp công ty có giờ, có chỗ. Bữa cơm là để làm gia đình.
- Chuyện nối nghiệp nói sớm. Con có muốn tiếp quản không, bố mẹ định giao khi nào. Im lặng về chuyện này nhiều năm thường kết thúc bằng một cuộc khủng hoảng.
- Nhờ người ngoài khi kẹt. Một người có uy tín không thuộc gia đình, một luật sư, một nhà tư vấn có thể giúp nói những điều người trong nhà khó nói với nhau.
Câu hỏi thường gặp
Có nên kinh doanh chung với người thân không?
Kinh doanh với người thân có lợi thế là tin nhau và hiểu nhau, nhưng dễ để cảm xúc gia đình lẫn vào chuyện tiền bạc và công việc. Nếu làm, nên nói rõ vai trò, cách chia tiền và cách rút lui từ sớm, khi mọi người còn vui vẻ.
Mô hình ba vòng tròn doanh nghiệp gia đình là gì?
Đây là mô hình của Renato Tagiuri và John Davis năm 1982, mô tả doanh nghiệp gia đình như ba vòng giao nhau: gia đình, sở hữu và công việc. Mỗi người ở một vùng giao khác nhau nên nhìn cùng một chuyện bằng logic khác nhau, giải thích vì sao mâu thuẫn hay xảy ra mà không ai sai hẳn.
Của cải cảm xúc – xã hội (socioemotional wealth) là gì?
Đây là khái niệm do Gómez-Mejía và cộng sự đưa ra năm 2007, chỉ những giá trị phi tài chính mà gia đình nhận được từ doanh nghiệp như quyền kiểm soát, tên tuổi, niềm tự hào và di sản. Nghiên cứu cho thấy gia đình sẵn sàng chấp nhận rủi ro tài chính để giữ những giá trị này.
Vì sao làm ăn với bạn thân dễ mất bạn?
Thường vì quá thân nên ngại nói những chuyện khó từ đầu như chia phần, ai quyết định cuối cùng, nếu một người muốn rút thì sao. Khi vấn đề xảy ra, tình bạn lại khiến việc giải quyết khó hơn. Thoả thuận rõ ràng từ sớm giúp giữ cả việc lẫn bạn.
Làm sao để chuyện công việc không làm hỏng bữa cơm gia đình?
Tách giờ họp và nơi họp khỏi bữa cơm, thống nhất rằng chuyện công ty bàn ở chỗ làm. Tách tiền nhà và tiền công ty cũng giúp bớt những va chạm vặt trong sinh hoạt hằng ngày.
