Hy vọng là gì: cảm xúc hướng về ngày mai khác lạc quan thế nào

Hy vọng là cảm xúc hướng về một điều tốt chưa xảy ra, khi kết quả còn chưa chắc chắn nhưng ta vẫn tin nó có thể đến và muốn góp sức cho nó. Lạc quan là niềm tin chung rằng mọi việc sẽ ổn. Khác biệt cốt lõi: lạc quan là dự đoán ("chuyện sẽ tốt thôi"), còn hy vọng là mong muốn đi kèm con đường ("chuyện này khó, nhưng mình có cách thử") — và người ta vẫn có thể hy vọng ngay cả khi khả năng thành công không cao.

Hy vọng sống ở chỗ chưa chắc chắn

Richard Lazarus, nhà tâm lý học nổi tiếng với thuyết thẩm định cảm xúc, mô tả hy vọng là "lo điều xấu nhất nhưng khao khát điều tốt hơn". Câu này cho thấy hy vọng luôn đứng cạnh nỗi lo. Khi chắc chắn mọi việc sẽ tốt, ta không cần hy vọng nữa — ta chỉ chờ. Khi chắc chắn mọi việc sẽ xấu, hy vọng cũng tắt. Hy vọng chỉ sống ở khoảng giữa.

Đó là lý do hy vọng xuất hiện nhiều nhất ở những lúc chờ đợi: chờ kết quả thi đại học, chờ người thân qua ca mổ, chờ một mùa vụ sau năm mất mùa. Người Việt có câu "còn nước còn tát" — nói đúng tinh thần đó: chưa chắc cứu được, nhưng còn cơ hội thì còn làm.

Tiếng Việt có nhiều chữ gần nhau: hy vọng, mong, trông mong, ước, kỳ vọng, hoài bão, lạc quan, và cả những chữ chỉ hy vọng lệch hướng như ảo vọng, hy vọng hão huyền, mơ mộng.

Thuyết hy vọng của Snyder: mục tiêu, ý chí và lối đi

Từ đầu thập niên 1990, nhà tâm lý học C. R. Snyder (Đại học Kansas) xây dựng một mô hình về hy vọng đến nay vẫn được dùng nhiều nhất. Trong cuốn The Psychology of Hope (1994), ông cho rằng hy vọng gồm ba phần:

Theo Snyder, người có hy vọng cao không phải là người ít gặp trở ngại, mà là người khi gặp trở ngại thì nghĩ ra được lối đi khác. Ông và cộng sự xây dựng bảng đo hy vọng cho người lớn (1991) và trẻ em (1997); nhiều nghiên cứu tương quan sau đó thấy điểm hy vọng cao đi kèm kết quả học tập, thể thao và sức khoẻ tinh thần tốt hơn. Cần nhớ đây chủ yếu là các tương quan; hy vọng không phải là "thuốc" bảo đảm thành công.

Hy vọng khác lạc quan thế nào

Lạc quan, theo cách các nhà nghiên cứu Michael Scheier và Charles Carver định nghĩa từ năm 1985, là kỳ vọng chung rằng điều tốt sẽ xảy ra. Đó là một nét tính cách tương đối ổn định, không gắn với một mục tiêu cụ thể.

Năm 2005, Patricia Bruininks và Bertram Malle làm nghiên cứu so sánh trực tiếp hai khái niệm này và thấy người ta dùng chữ "hy vọng" cho những điều quan trọng hơn với mình, nhưng ít chắc chắn hơn và ít nằm trong tầm kiểm soát hơn, so với chữ "lạc quan".

Hai thứ thường đi cùng nhau nhưng có thể tách rời: một người bi quan về thời cuộc vẫn có thể hy vọng con mình học hành tử tế; một người lạc quan bẩm sinh vẫn có thể chưa từng nghĩ ra cách để đạt mục tiêu.

Khi lạc quan thành chủ quan

Năm 1980, Neil Weinstein (Đại học Rutgers) hỏi sinh viên về khả năng họ gặp các biến cố trong đời so với bạn bè cùng lớp. Phần lớn tin rằng mình ít bị bệnh, ít ly hôn, ít bị đuổi việc hơn người khác — điều không thể đúng với tất cả. Hiện tượng này được gọi là lạc quan phi thực tế, và nhà thần kinh học Tali Sharot đã viết cả một cuốn sách về nó, The Optimism Bias (2011).

Lạc quan phi thực tế có mặt tốt: nó giúp người ta dám bắt đầu. Nhưng nó cũng là lý do người ta không đội mũ bảo hiểm cho quãng đường ngắn, không mua bảo hiểm y tế, không đi khám định kỳ — "chắc không sao đâu".

Mơ đẹp quá thì làm ít đi

Một phát hiện quan trọng về mặt trái của hy vọng đến từ Gabriele Oettingen (Đại học New York). Trong nhiều nghiên cứu, như công bố cùng Doris Mayer năm 2002, bà thấy những người mơ tưởng nhiều nhất về kết quả tốt đẹp — sinh viên mơ về công việc tốt sau khi ra trường, người giảm cân mơ về thân hình mới — lại thường bỏ ra ít nỗ lực hơn và đạt kết quả kém hơn sau đó. Giải thích của bà: mơ tưởng cho ta "nếm trước" cảm giác thành công, làm giảm động lực phải đi tới đó thật.

Janet Polivy và Peter Herman (2002) gọi một hiện tượng gần giống là hội chứng hy vọng hão: mỗi đầu năm người ta lại đặt quyết tâm thay đổi rất lớn, rất nhanh, rồi thất bại, rồi năm sau lại hy vọng y như cũ.

Hy vọng không xấu. Vấn đề nằm ở chỗ chỉ có phần "mong" mà thiếu phần "lối đi" trong mô hình Snyder.

WOOP: biến hy vọng thành kế hoạch

Từ các nghiên cứu của mình và của chồng là Peter Gollwitzer, Oettingen đề xuất một kỹ thuật đơn giản gọi là đối chiếu tinh thần (mental contrasting), phổ biến dưới tên viết tắt WOOP, trình bày trong cuốn Rethinking Positive Thinking (2014):

1. Wish — Mong muốn: điều mình muốn, đủ thách thức nhưng làm được. Ví dụ: "Tuần này ăn tối cùng con ít nhất bốn bữa."
2. Outcome — Kết quả tốt nhất: hình dung rõ điều tốt đẹp nhất nếu làm được. "Con kể chuyện ở lớp, mình biết con đang thế nào."
3. Obstacle — Trở ngại bên trong: điều gì ở chính mình có thể cản. "Về muộn rồi tiện ở lại công ty làm nốt."
4. Plan — Kế hoạch nếu – thì: "Nếu 5 giờ chiều còn việc, thì mình ghi lại để sáng mai làm và về ngay."

Cái hay của WOOP là nó giữ nguyên phần mơ ước — không bắt ai "nghĩ thực tế đi" — nhưng đặt nó cạnh trở ngại thật. Một số thử nghiệm ở học sinh và người lớn cho thấy cách này giúp tăng việc làm theo mục tiêu, dù mức hiệu quả khác nhau giữa các nghiên cứu.

Hy vọng cho con và hy vọng vào con

Cha mẹ Việt thường đặt nhiều hy vọng vào con. Hy vọng ấy là động lực lớn, nhưng khi nó biến thành kỳ vọng cứng nhắc — phải đỗ trường này, phải học ngành kia — con có thể cảm nhận nó như gánh nặng chứ không phải niềm tin.

Theo mô hình Snyder, điều giúp con có hy vọng không phải là cha mẹ hy vọng thay con, mà là con có mục tiêu của riêng mình, có niềm tin rằng mình làm được, và đã từng tự tìm ra lối đi khác khi gặp trở ngại. Mỗi lần cha mẹ hỏi "con nghĩ có cách nào khác không?" thay vì giải quyết hộ, là một lần con tập phần "lối đi" ấy.

Góc nhìn hôm nay: giữ hy vọng mà không ảo tưởng

• Viết ra một điều mình đang hy vọng, rồi viết thêm hai lối đi khác nhau để tới đó. Nếu chỉ nghĩ ra được một, hỏi ý một người mình tin.
• Thử WOOP cho một mục tiêu nhỏ trong tuần này, mất khoảng năm phút.
• Phân biệt hy vọng và lời trấn an. Khi người thân đang lo, câu "rồi sẽ ổn thôi" đôi khi khiến họ thấy không được hiểu. Câu "mình cùng xem còn làm được gì" thường mang lại hy vọng thật hơn.
• Với người thân đang ốm nặng, hy vọng có thể đổi hình dạng: từ hy vọng khỏi bệnh sang hy vọng bớt đau, được ở nhà, được gặp con cháu. Đó vẫn là hy vọng, không phải từ bỏ.