Hứng thú và tò mò là gì: cảm xúc đẩy con người đi tìm hiểu

Hứng thú là cảm xúc kéo sự chú ý của ta về phía một thứ mới mẻ, hơi khó hiểu nhưng có vẻ hiểu được nếu cố thêm chút nữa. Tò mò là mong muốn đi kèm: muốn biết, muốn lấp chỗ trống trong hiểu biết của mình. Khác với nhiều cảm xúc khác, hứng thú không phản ứng với nguy hiểm hay mất mát mà với cơ hội học hỏi — và nghiên cứu cho thấy lúc đang tò mò, con người nhớ tốt hơn rõ rệt.

Hứng thú có phải là một cảm xúc không

Trong danh sách sáu cảm xúc cơ bản quen thuộc (vui, buồn, giận, sợ, ghê tởm, ngạc nhiên), hứng thú không có mặt. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng đó là một thiếu sót. Paul Silvia, tác giả cuốn Exploring the Psychology of Interest (2006), lập luận rằng hứng thú có đủ đặc điểm của một cảm xúc: nó có nguyên nhân, có thay đổi trên cơ thể (mắt mở to, đầu nghiêng về phía trước, cơ thể bất động như đang lắng nghe), và có xu hướng hành động rõ ràng — tiến lại gần, tìm hiểu.

Tiếng Việt có nhiều chữ cho các sắc độ của nó: tò mò, hiếu kỳ, thích thú, say mê, ham học, ham hiểu biết, chú ý, ngóng. Cũng có cả chữ mang nghĩa xấu như tọc mạch, nhiều chuyện — tò mò hướng vào chuyện riêng của người khác.

Khi nào ta thấy hứng thú: hai câu hỏi ngầm

Theo các nghiên cứu của Silvia, một thứ trở nên thú vị khi ta ngầm trả lời "có" cho hai câu:

1. Thứ này có mới hoặc phức tạp không? Một thứ quá quen sẽ nhạt.
2. Mình có khả năng hiểu nó không? Một thứ quá khó, hoàn toàn mù mờ, thì gây bối rối chứ không gây hứng thú.

Điều này giải thích vì sao cùng một bài giảng, học sinh giỏi thấy chán vì quá dễ, học sinh hổng kiến thức thấy chán vì quá khó, còn ở giữa mới thấy hay. Nó cũng giải thích vì sao một bức tranh trừu tượng trở nên thú vị hơn hẳn sau khi được nghe một câu giải thích ngắn: độ phức tạp vẫn vậy, nhưng khả năng hiểu tăng lên.

Khoảng trống thông tin: vì sao câu đố làm ta bứt rứt

Năm 1994, George Loewenstein (Đại học Carnegie Mellon) đưa ra thuyết khoảng trống thông tin (information gap). Theo ông, tò mò nảy ra khi ta nhận thấy có một khoảng trống giữa điều mình biết và điều mình muốn biết. Khoảng trống đó gây cảm giác hơi khó chịu, giống như cơn ngứa, và ta muốn gãi.

Thuyết này giải thích nhiều điều quen thuộc:

• Vì sao phim truyền hình hay dừng tập ở đoạn gay cấn nhất.
• Vì sao biết một chút về một chủ đề lại khiến ta tò mò hơn là không biết gì: có biết mới thấy chỗ hổng.
• Vì sao những tiêu đề kiểu "bạn sẽ không tin điều xảy ra tiếp theo" hiệu quả — chúng cố tình tạo khoảng trống.
• Vì sao cái tên của một diễn viên "ở đầu lưỡi" mà không nhớ ra làm ta bứt rứt cả buổi.

Nhà tâm lý học Daniel Berlyne, từ cuốn sách năm 1960, đã phân biệt hai kiểu tò mò mà đến nay vẫn được dùng: tò mò lan man (diversive) — tìm cái gì đó mới để đỡ chán, như lướt mạng — và tò mò cụ thể (specific) — muốn biết một điều nhất định, như lời giải của một bài toán. Kiểu thứ hai mới là động lực của học hỏi sâu.

Tò mò giúp nhớ lâu hơn

Năm 2009, Min Jeong Kang, Colin Camerer và cộng sự cho người tham gia đọc các câu hỏi đố vui kiến thức, tự chấm mỗi câu làm mình tò mò đến đâu, rồi xem đáp án. Câu nào làm họ tò mò hơn thì đáp án được nhớ tốt hơn khi kiểm tra lại sau đó.

Năm 2014, Matthias Gruber, Bernard Gelman và Charan Ranganath (Đại học California, Davis) công bố trên tạp chí Neuron một phát hiện còn thú vị hơn: trong lúc đang tò mò chờ đáp án, người tham gia được cho xem những khuôn mặt hoàn toàn không liên quan — và họ cũng nhớ những khuôn mặt đó tốt hơn. Trạng thái tò mò dường như "mở cửa" trí nhớ cho cả những thứ đi qua trong lúc đó. Ảnh chụp não cho thấy các vùng liên quan đến phần thưởng và vùng hồi hải mã cùng hoạt động mạnh hơn.

Đây là những thí nghiệm trong phòng lab với câu đố ngắn, chưa phải bằng chứng trực tiếp về lớp học. Nhưng chúng gợi một ý đơn giản cho người dạy: đặt câu hỏi trước, đưa đáp án sau.

Câu hỏi "vì sao" của trẻ nhỏ

Phụ huynh có con 3–5 tuổi đều quen với chuỗi "vì sao" bất tận. Nghiên cứu của Michelle Chouinard (2007) và nhiều nhóm khác cho thấy câu hỏi của trẻ nhỏ phần lớn là câu hỏi đi tìm thông tin thật, không phải để gây chú ý, và trẻ thường hỏi tiếp hoặc hỏi lại khi câu trả lời không thoả đáng. Nói cách khác, trẻ không chỉ cần người lớn đáp, mà cần đáp cho trúng.

Đến tuổi tiểu học và trung học, nhiều cha mẹ thấy con hỏi ít đi. Có nhiều lý do: trẻ lớn hơn tự tìm được câu trả lời, ngại hỏi trước đám đông, hoặc đã quen với lối học chỉ cần đúng đáp án. Không có số liệu chắc chắn nào cho phép nói nhà trường "giết chết" sự tò mò như một số bài viết vẫn khẳng định, nhưng môi trường nào chỉ khen câu trả lời đúng mà không khen câu hỏi hay thì khó nuôi tò mò.

Phần thưởng có thể làm hứng thú nguội đi

Năm 1973, Mark Lepper, David Greene và Richard Nisbett làm một thí nghiệm ở trường mẫu giáo. Những bé vốn thích vẽ bằng bút dạ được chia nhóm: một nhóm được hứa sẽ có giấy khen nếu vẽ, nhóm kia không. Khoảng một đến hai tuần sau, khi bút dạ được bày ra trong giờ chơi tự do, nhóm từng được hứa thưởng lại vẽ ít hơn. Hiện tượng này được gọi là hiệu ứng biện minh quá mức (overjustification effect).

Các tổng hợp nghiên cứu sau đó tranh luận khá gay gắt về mức độ của hiệu ứng: nhóm Edward Deci, Richard Koestner và Richard Ryan (1999) kết luận phần thưởng hữu hình, được hứa trước, có làm giảm động lực tự thân; một số nhà nghiên cứu khác cho rằng tác động nhỏ hơn và phụ thuộc vào cách thưởng. Điểm ít tranh cãi hơn: lời khen cụ thể, bất ngờ ít gây hại hơn kiểu "làm xong được tiền".

Bảng so sánh: hứng thú, tò mò, say mê

Các nhà tâm lý học giáo dục như Suzanne Hidi và Ann Renninger mô tả hứng thú phát triển theo các giai đoạn: từ hứng thú tình huống, nhất thời, đến hứng thú cá nhân bền vững. Bước chuyển thường cần một người lớn hoặc bạn bè cùng quan tâm, và cơ hội được làm thật chứ không chỉ nghe.

Góc nhìn hôm nay: nuôi tò mò ở nhà

• Khi con hỏi "vì sao", thử hỏi lại "con nghĩ sao?" trước khi trả lời. Không phải để né, mà để con thấy khoảng trống của chính mình — đúng chỗ tò mò sinh ra.
• Dám nói "bố cũng không biết, mình cùng tìm nhé". Con học được rằng không biết là bình thường và tìm hiểu là việc vui.
• Đặt câu hỏi trước bữa cơm, đáp án sau bữa cơm. "Con có biết vì sao lá cây vàng vào mùa thu không?" — rồi để đó.
• Khen câu hỏi, không chỉ khen câu trả lời. "Câu đó hay đấy" là lời khen rẻ mà hiệu quả.
• Với người lớn: khi thấy mình chán việc, thử tìm một góc của nó mà mình chưa hiểu. Hứng thú cần cái mới, và cái mới thường nằm trong chính việc quen nếu nhìn kỹ.

Để đọc thêm, cuốn Curious của Ian Leslie (2014) và Curious? của Todd Kashdan (2009) đều viết cho người đọc phổ thông.