Nụ cười của người Việt không phải lúc nào cũng là vui: người ta cười khi ngượng, khi lỡ làm sai, khi muốn xoa dịu một tình huống căng, khi không biết nói gì, thậm chí khi đang buồn. Khoa học cũng xác nhận nụ cười có nhiều chức năng: Dacher Keltner mô tả riêng "nụ cười ngượng" từ năm 1995, còn nhóm Magdalena Rychlowska chia nụ cười thành ba loại theo mục đích — thưởng, kết nối và thể hiện vị thế. Đọc đúng một nụ cười cần nhìn nó đang làm việc gì giữa hai người.
"Cười trừ" — một từ rất Việt
Tiếng Việt có hẳn những từ cho các kiểu cười không vì vui: cười trừ (cười cho qua chuyện khi không biết đáp sao), cười xoà (cười để xí xoá, làm nhẹ đi), cười gượng, cười méo xệch, cười chữa ngượng, cười khẩy, cười nhạt. Mỗi từ là một tình huống xã hội, không phải một mức độ vui.
Vài cảnh quen thuộc:
- Bé làm đổ cốc nước, nhìn mẹ rồi cười. Không phải bé thấy vui, bé đang chữa ngượng và dò xem mẹ phản ứng ra sao.
- Nhân viên bị sếp nhắc lỗi trước phòng họp, gãi đầu cười. Không phải coi thường lời nhắc; đó là cách giảm căng.
- Bà cụ được hỏi "bà có đau không", cười: "già rồi, đau tí ấy mà". Nụ cười ở đây là để con cháu đừng lo.
- Một người kể chuyện buồn của mình mà vẫn cười. Cười giúp họ giữ được câu chuyện, không vỡ oà trước mặt người khác.
Nụ cười ngượng có hình dạng riêng
Năm 1995, nhà tâm lý học Dacher Keltner (Đại học California, Berkeley) đăng trên Journal of Personality and Social Psychology một nghiên cứu phân tích chi tiết biểu hiện của sự ngượng ngùng. Theo ông, ngượng có một chuỗi biểu hiện khá đặc trưng diễn ra trong vài giây: ánh mắt nhìn xuống, một nụ cười bị kìm lại (môi mím hoặc kéo xuống để "ghìm" nụ cười), quay đầu đi và thường cúi xuống, nhiều người chạm tay lên mặt. Nó khác nụ cười vui ở chỗ có những động tác kìm nụ cười, và ở chỗ nhìn tránh đi.
Keltner cho rằng biểu hiện ngượng có chức năng xin lỗi không lời: nó báo cho người xung quanh "tôi biết mình vừa lỡ, tôi tôn trọng chuẩn mực chung". Các nghiên cứu sau của ông và cộng sự cho thấy người tỏ ra ngượng sau khi mắc lỗi thường được người khác thông cảm và tin tưởng hơn người không tỏ ra gì. Nói cách khác, cười trừ một cách ngượng ngùng là một hành vi xã hội có ích, không phải là "không biết xấu hổ".
(Chuyện phân biệt nụ cười thật với nụ cười xã giao qua nếp nhăn đuôi mắt — nụ cười Duchenne — là đề tài riêng; ở đây chỉ cần nhớ rằng nụ cười không "thật" không có nghĩa là nụ cười giả dối.)
Ba công việc của một nụ cười
Năm 2017, nhóm của Magdalena Rychlowska, Paula Niedenthal và cộng sự đăng trên tạp chí Emotion một nghiên cứu đề xuất chia nụ cười theo chức năng xã hội:
| Loại nụ cười | Làm gì | Ví dụ trong nhà |
|---|---|---|
| Nụ cười thưởng (reward) | Báo "tôi thích điều này", khuyến khích lặp lại | Bố cười rạng rỡ khi con tự buộc được dây giày |
| Nụ cười kết nối (affiliation) | Trấn an, báo "không có gì đe doạ", xoa dịu | Mẹ cười nhẹ với con đang lo trước giờ thi; cười trừ khi lỡ lời |
| Nụ cười vị thế (dominance) | Báo sự hơn, coi thường, chế giễu | Cười khẩy, cười nhếch mép khi người kia nói sai |
Cười trừ, cười xoà của người Việt phần lớn thuộc nhóm thứ hai: nụ cười để giữ hoà khí. Vấn đề nảy sinh khi người nhìn đọc nhầm nó thành nhóm thứ ba — tưởng người kia đang coi thường mình.
Khi người khác đọc nhầm nụ cười của người Việt
Nhiều người nước ngoài sống và làm việc ở Việt Nam kể lại cảm giác bối rối: nhân viên làm hỏng việc, khi được nhắc thì mỉm cười; người bán hàng báo hết hàng cũng cười; người kể chuyện tai nạn vẫn cười. Với người quen văn hoá cho rằng "cười là vui", những nụ cười ấy dễ bị đọc thành thiếu nghiêm túc. Đây là những câu chuyện được kể nhiều trong sách hướng dẫn giao tiếp liên văn hoá, chưa phải số liệu đo lường, nhưng nó cho thấy cùng một nụ cười mang nghĩa khác nhau tuỳ người nhìn.
Nghiên cứu liên văn hoá cũng cho thấy các nước khác nhau đánh giá nụ cười khác nhau. Một khảo sát ở 44 nền văn hoá do Kuba Krys và cộng sự công bố năm 2016 (Journal of Nonverbal Behavior) ghi nhận rằng ở một số nước, người hay cười bị đánh giá là kém thông minh hơn — trái ngược với hình ảnh tích cực của nụ cười ở nhiều nước khác. Nhà tâm lý học Jeanne Tsai (Đại học Stanford) thì chỉ ra rằng nhiều nền văn hoá Đông Á đề cao cảm xúc tích cực êm đềm (bình yên, thư thái) hơn là sôi nổi (phấn khích, hào hứng) như nhiều người Mỹ — điều này thể hiện cả trong kiểu nụ cười được ưa chuộng.
Trong gia đình: đừng vội mắng nụ cười
Con cười khi bị nhắc
Nhiều cha mẹ nổi nóng hơn khi con cười lúc bị nhắc: "còn cười à". Với trẻ, nhất là trẻ 4–10 tuổi, nụ cười lúc ấy thường là ngượng, là căng, là không biết phải làm gì với mặt mình. Mắng vì cười chỉ dạy con giấu cảm xúc. Thử nói: "Mẹ thấy con cười, chắc con hơi ngượng phải không. Không sao, mình nói chuyện tiếp nhé."
Con cười khi người khác đau
Trẻ nhỏ đôi khi cười khi bạn ngã, khi em khóc. Có lúc vì thấy bất ngờ, có lúc vì căng thẳng, có lúc vì chưa hiểu. Thay vì kết luận "con vô cảm", hãy hỏi và giải thích: "Bạn ngã đau đấy, mình ra xem bạn thế nào". Phần lớn trẻ học được rất nhanh.
Ông bà cười khi kể chuyện đau
Người lớn tuổi hay cười cho nhẹ đi những chuyện khó: bệnh tật, khó khăn ngày xưa, nỗi nhớ người đã mất. Nụ cười ấy không có nghĩa chuyện không quan trọng. Lắng nghe tiếp, hỏi thêm một câu ("hồi đó chắc bà vất vả lắm"), thường mở ra những chuyện họ ít khi kể.
Vợ chồng cười cho qua
Cười xoà sau một câu lỡ lời có thể là lời xin lỗi không thành tiếng. Nhưng nếu một người luôn cười trừ mỗi khi người kia muốn nói chuyện nghiêm túc, nụ cười có thể đang là cách né tránh. Lúc đó nói thẳng nhẹ nhàng: "Em biết anh cười cho đỡ căng, nhưng chuyện này em muốn mình nói cho xong."
Đọc một nụ cười cho đúng
- Nhìn chuyện vừa xảy ra. Cười sau một lỗi thường là ngượng hoặc xin lỗi; cười sau một lời khen thường là vui hoặc ngại.
- Nhìn ánh mắt. Nhìn xuống, nhìn tránh đi kèm nụ cười bị kìm thường là ngượng. Nhìn thẳng kèm nhếch mép thường là chuyện khác.
- Nhìn cả người. Tay chạm mặt, gãi đầu, người co lại — dấu hiệu bối rối.
- Nhớ thói quen người đó. Có người cười với mọi thứ, có người hiếm khi cười.
- Hỏi khi quan trọng. "Em cười nhưng trông em hơi lo, có ổn không?"
Góc nhìn hôm nay
Nụ cười là công cụ xã hội đa năng nhất của con người, và người Việt dùng nó rất khéo để giữ hoà khí. Hiểu điều đó giúp ta bớt giận vô cớ với nụ cười của con, của nhân viên, và nhận ra khi một nụ cười đang che một nỗi buồn. Ai muốn đọc thêm có thể tìm cuốn Born to Be Good (Dacher Keltner, 2009) về khoa học của ngượng ngùng, nụ cười và các cảm xúc xã hội.
Việc làm được ngay: lần tới thấy con cười lúc bị nhắc, thay câu "còn cười à" bằng một câu gọi tên cảm xúc — và xem con phản ứng khác đi thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Cười trừ là gì?
Cười trừ là cười cho qua chuyện khi không biết đáp lại thế nào, thường lúc ngượng, lỡ lời hay bị nhắc lỗi. Nó không biểu lộ niềm vui mà để làm dịu tình huống. Trong khoa học, kiểu cười này gần với nụ cười "kết nối" — báo cho người kia rằng mình không có ý đối đầu.
Vì sao người Việt hay cười khi ngại hoặc mắc lỗi?
Nụ cười giúp giảm căng thẳng và giữ hoà khí, điều được coi trọng trong giao tiếp của người Việt. Nghiên cứu của Keltner cho thấy biểu hiện ngượng sau lỗi hoạt động như một lời xin lỗi không lời. Tuy nhiên người từ nền văn hoá khác có thể đọc nhầm thành thiếu nghiêm túc.
Nụ cười ngượng khác nụ cười vui thế nào?
Theo Keltner (1995), nụ cười ngượng thường đi kèm ánh mắt nhìn xuống, động tác kìm nụ cười như mím môi, quay đầu đi và đôi khi chạm tay lên mặt. Nụ cười vui thường thoải mái, không bị kìm, ánh mắt không né tránh. Cả chuỗi diễn ra chỉ trong vài giây.
Con cười khi bị mắng có phải là hỗn không?
Thường là không. Trẻ hay cười khi ngượng, căng thẳng hoặc không biết phản ứng ra sao. Mắng vì cười chỉ dạy trẻ giấu cảm xúc; gọi tên cảm xúc như "chắc con hơi ngượng" giúp trẻ hiểu mình và nói chuyện tiếp được.
Có mấy loại nụ cười?
Có nhiều cách chia. Nhóm của Rychlowska và Niedenthal (2017) chia theo chức năng thành nụ cười thưởng (khuyến khích), nụ cười kết nối (trấn an, xoa dịu) và nụ cười vị thế (thể hiện sự hơn, chế giễu). Tiếng Việt có nhiều từ còn chi tiết hơn như cười trừ, cười xoà, cười gượng, cười khẩy.