Con trai và con gái có khác nhau về cảm xúc, nhưng khác ít hơn nhiều so với người ta vẫn nghĩ, và phần lớn khác biệt nằm ở cách biểu lộ chứ không phải ở việc cảm thấy. Các tổng hợp nghiên cứu lớn cho thấy khác biệt giới trong biểu lộ cảm xúc ở trẻ em là nhỏ, tăng dần theo tuổi, và thay đổi theo hoàn cảnh: con gái hơi hay bày tỏ buồn, lo, cảm xúc tích cực; con trai hơi hay bày tỏ giận. Phần lớn sự khác biệt này được học từ người lớn và xã hội xung quanh.
Khoa học nói gì: khác biệt nhỏ, chồng lấn lớn
Năm 2013, hai nhà tâm lý Tara Chaplin và Amelia Aldao công bố một phân tích tổng hợp (meta-analysis) trên tạp chí Psychological Bulletin, gom kết quả của hàng trăm nghiên cứu về khác biệt giới trong biểu lộ cảm xúc ở trẻ từ sơ sinh đến tuổi mới lớn. Kết quả chính:
- Khác biệt rất nhỏ nếu tính chung.
- Con gái biểu lộ cảm xúc tích cực (vui, cười) và cảm xúc "hướng vào trong" (buồn, lo, sợ) nhiều hơn một chút.
- Con trai biểu lộ cảm xúc "hướng ra ngoài" (giận, gây hấn) nhiều hơn một chút — nhưng khác biệt này rõ ở tuổi mẫu giáo, tiểu học và mờ đi ở tuổi mới lớn.
- Khác biệt tăng theo tuổi với một số cảm xúc, và phụ thuộc bối cảnh: có người lạ hay chỉ có người nhà, ở trường hay ở nhà.
Điều cuối rất quan trọng: nếu khác biệt hoàn toàn do bẩm sinh, nó nên rõ nhất ở trẻ sơ sinh. Thực tế ở trẻ nhỏ khác biệt rất nhỏ, và với một số cảm xúc thì lớn dần khi trẻ lớn lên trong gia đình, trường học, xã hội. Điều này gợi ý phần học được có vai trò đáng kể, dù sinh học cũng góp phần.
Rộng hơn, nhà tâm lý Janet Shibley Hyde năm 2005 đề xuất "giả thuyết tương đồng giới" sau khi tổng hợp nhiều phân tích tổng hợp: trên đa số đặc điểm tâm lý, nam và nữ giống nhau nhiều hơn khác nhau. Nói theo kiểu đời thường: một bé trai bất kỳ và một bé gái bất kỳ có thể khác nhau về cảm xúc nhiều hơn nhiều so với "bé trai trung bình" và "bé gái trung bình".
Cảm xúc của con được học từ đâu
Cha mẹ nói chuyện cảm xúc với con gái nhiều hơn
Nhà tâm lý Robyn Fivush và cộng sự nghiên cứu những cuộc trò chuyện hằng ngày giữa cha mẹ và con nhỏ khi cùng nhớ lại một chuyện đã qua. Họ thấy nhiều cha mẹ dùng nhiều từ chỉ cảm xúc hơn khi nói với con gái, và hay nhắc tới nỗi buồn với con gái hơn. Con gái lớn lên với vốn từ cảm xúc phong phú hơn — không phải vì "con gái sinh ra đã giỏi cảm xúc", mà vì được luyện nhiều hơn.
Những câu quen miệng
Người Việt có nhiều câu gắn cảm xúc với giới: "con trai không được khóc", "con gái phải dịu dàng", "con gái gì mà nóng thế". Mỗi câu là một quy tắc biểu lộ — trẻ học rằng cảm xúc nào được phép lộ ra với giới của mình. Những câu quen miệng nên đổi có bài riêng trong mục dạy con hiểu cảm xúc; ở đây chỉ nói hệ quả: trẻ không ngừng cảm thấy, trẻ chỉ ngừng nói ra.
Bạn bè cùng giới
Ở tuổi tiểu học, trẻ thường chơi với bạn cùng giới, và mỗi nhóm có văn hoá riêng: nhóm con trai hay chơi vận động, tranh đua, trêu chọc; nhóm con gái hay trò chuyện, tâm sự. Những nhóm này củng cố thêm cách biểu lộ cảm xúc mà người lớn đã gieo.
Bảng so sánh: điều hay được nói và điều nghiên cứu thấy
| Điều hay được nói | Điều nghiên cứu thấy |
|---|---|
| Con gái nhạy cảm hơn, con trai vô tâm hơn | Khác biệt trong cảm nhận nhỏ; khác biệt lớn hơn ở việc nói ra |
| Con trai không biết buồn | Con trai buồn, nhưng hay lộ ra bằng cáu gắt, im lặng, than mệt |
| Con gái không biết giận | Con gái giận, nhưng có khi lộ ra bằng hờn dỗi, nói xấu, cô lập bạn thay vì đánh nhau |
| Khác biệt là do bẩm sinh | Ở trẻ nhỏ khác biệt rất nhỏ; một số khác biệt lớn dần theo tuổi, cho thấy học được có vai trò đáng kể |
| Con gái đọc nét mặt giỏi hơn hẳn | Nhiều nghiên cứu thấy nữ nhỉnh hơn một chút, nhưng chồng lấn rất lớn giữa hai giới |
Tuổi mới lớn: chỗ khác biệt trở nên quan trọng
Từ tuổi dậy thì trở đi, một khác biệt được ghi nhận nhất quán trong nhiều nghiên cứu ở nhiều nước: tỷ lệ trầm cảm và lo âu ở nữ cao hơn rõ so với nam, trong khi trước tuổi dậy thì gần như tương đương. Nguyên nhân còn được nghiên cứu, có lẽ là sự đan xen của hormone, áp lực ngoại hình, cách nghiền ngẫm suy nghĩ và trải nghiệm xã hội.
Nhưng điều này không có nghĩa con trai an toàn hơn. Con trai thường ít tìm giúp đỡ hơn, và nỗi buồn của con trai dễ bị bỏ sót vì nó lộ ra dưới dạng cáu bẳn, chơi bời quá đà, gây gổ, bỏ học, hoặc liều lĩnh. Cha mẹ có con trai tuổi mới lớn nên tự hỏi: "Con đang giận, hay con đang buồn mà không biết nói?"
Với cả con trai lẫn con gái: nếu con buồn, cáu, thu mình kéo dài trên 2 tuần, bỏ ăn bỏ ngủ, tự làm đau mình hoặc nói muốn chết, hãy đưa con gặp bác sĩ, chuyên gia tâm lý trẻ em hoặc khoa tâm lý – tâm thần của bệnh viện; nguy hiểm tính mạng gọi 115.
Nuôi con trai, con gái với cảm xúc trọn vẹn
Với con trai
- Cho con vốn từ ngoài chữ "giận". Nhiều bé trai gọi mọi khó chịu là "tức". Giúp con phân biệt: "Con tức, hay con thất vọng vì đã cố mà vẫn thua?"
- Nói chuyện cạnh nhau, không cần đối diện. Nhiều con trai (và không ít con gái) dễ kể hơn khi đang cùng sửa xe đạp, đá bóng, đi câu với bố.
- Bố làm mẫu. Một người bố nói "Hôm nay bố buồn vì chuyện ở công ty" dạy con trai nhiều hơn mọi lời khuyên.
Với con gái
- Cho phép con giận. Con gái cũng cần học bày tỏ giận một cách rõ ràng, đàng hoàng: "Con không đồng ý", "Bạn làm thế con không thích". Giận bị cấm thì dễ chuyển thành hờn dỗi, tự trách.
- Để ý vòng nghiền ngẫm. Con nhắc đi nhắc lại một chuyện buồn rất lâu, cha mẹ có thể giúp con chuyển sang hành động: "Mình làm được gì với chuyện này?"
- Khen cả việc làm, không chỉ khen ngoan, khen xinh.
Với cả hai
Câu hỏi hữu ích nhất cha mẹ có thể tự đặt ra: Nếu đứa con này là giới tính kia, mình có đáp lại cảm xúc này khác đi không? Nếu câu trả lời là có, đó là chỗ có thể đổi.
Câu hỏi thường gặp
Con gái có nhạy cảm hơn con trai không?
Nghiên cứu cho thấy khác biệt nhỏ hơn nhiều so với quan niệm phổ biến. Con gái hơi hay bày tỏ buồn, lo và cảm xúc tích cực hơn, nhưng chồng lấn giữa hai giới rất lớn. Nhiều con trai rất nhạy cảm, chỉ ít nói ra.
Vì sao con trai hay giận còn con gái hay khóc?
Một phần là do cách trẻ được dạy biểu lộ cảm xúc từ nhỏ: con trai được chấp nhận khi giận hơn khi khóc, con gái ngược lại. Cảm xúc bên trong có thể giống nhau, nhưng đường lộ ra khác nhau.
Khác biệt cảm xúc giữa nam và nữ là bẩm sinh hay học được?
Cả hai cùng góp phần, nhưng khác biệt rất nhỏ ở trẻ nhỏ và một số khác biệt lớn dần theo tuổi, cho thấy học từ gia đình và xã hội có vai trò đáng kể. Khoa học vẫn đang tiếp tục tìm hiểu phần sinh học.
Con trai tuổi dậy thì buồn thường biểu hiện thế nào?
Thường qua cáu gắt, im lặng, thu mình vào điện thoại, liều lĩnh, chểnh mảng học hành hoặc than mệt. Nếu kéo dài trên 2 tuần, nên trò chuyện kỹ và cân nhắc đưa con gặp chuyên gia tâm lý.
Có nên dạy con trai và con gái về cảm xúc khác nhau không?
Không cần. Cả hai đều cần vốn từ cảm xúc, được phép buồn và giận, và học cách bày tỏ đúng mực. Chỉ nên để ý những chỗ xã hội đang dạy lệch, như cấm con trai khóc hay cấm con gái giận.
