Chán là cảm giác khó chịu khi ta muốn được làm điều gì đó có ý nghĩa, hấp dẫn, nhưng không tìm ra hoặc không làm được — thời gian như kéo dài, đầu óc trống trơn mà bứt rứt. Nó hay bị coi là chuyện vặt, nhưng các nhà nghiên cứu ngày nay xem chán là một cảm xúc thật, có chức năng rõ ràng: báo cho ta biết việc đang làm không còn phù hợp và đẩy ta đi tìm việc khác.
Chán là gì, nói cho chính xác
Năm 2012, nhóm của John Eastwood (Đại học York, Canada) đưa ra một định nghĩa được dùng rộng rãi: chán là trạng thái khó chịu khi muốn nhưng không thể dấn thân vào một hoạt động thoả mãn. Họ nhấn mạnh vai trò của sự chú ý: khi chán, ta không giữ được chú ý vào việc trước mắt, và ta nhận ra điều đó.
Định nghĩa này giúp tách chán khỏi những thứ hay bị nhầm:
| Trạng thái | Khác chán ở chỗ |
|---|---|
| Thư giãn | Không làm gì nhưng dễ chịu, không muốn gì thêm |
| Mệt mỏi | Không còn sức, muốn nghỉ chứ không muốn việc mới |
| Buồn | Hướng về một mất mát, không phải về sự thiếu kích thích |
| Thờ ơ | Không còn muốn gì cả; chán thì vẫn muốn, chỉ là không có |
| Mất hứng thú kéo dài | Không còn thấy vui với cả những việc trước đây yêu thích — có thể là dấu hiệu sức khoẻ tâm thần, cần lưu ý |
Điểm mấu chốt nằm ở dòng thứ tư: người đang chán vẫn muốn. Chính vì muốn mà không có nên mới khó chịu.
Tiếng Việt có nhiều chữ cho các mức độ: chán, nhàm, ngán, chán ngắt, chán ngấy, buồn chán, chán chường. Chữ "chán đời" thì đã vượt ra khỏi cảm giác chán thông thường và nên được lắng nghe nghiêm túc hơn.
Người ta thà chịu điện giật còn hơn ngồi không
Năm 2014, Timothy Wilson (Đại học Virginia) và cộng sự công bố trên tạp chí Science một loạt thí nghiệm gây chú ý. Người tham gia được yêu cầu ngồi một mình trong phòng trống 6 đến 15 phút, không điện thoại, không sách, chỉ suy nghĩ. Phần lớn nói rằng việc này khó chịu.
Ở một thí nghiệm, trước đó họ đã được thử một cú sốc điện nhẹ và nhiều người nói sẵn sàng trả tiền để tránh nó. Vậy mà khi ngồi một mình và có nút bấm tự gây sốc, 12 trong 18 nam giới và 6 trong 24 nữ giới đã tự bấm ít nhất một lần. Ngồi không với suy nghĩ của mình, với nhiều người, còn khó chịu hơn một chút đau.
Thí nghiệm có số người nhỏ và được làm ở Mỹ, nên không nên tổng quát hoá quá mức. Nhưng ai từng thấy mình rút điện thoại ra ngay khi phải chờ thang máy vài giây sẽ hiểu nó đang nói gì.
Chán đang muốn nói gì với ta
Nhà triết học Andreas Elpidorou và hai nhà tâm lý học James Danckert, John Eastwood (trong cuốn Out of My Skull, 2020) cùng chung một ý: chán là một tín hiệu, giống như cơn đói hay cơn đau. Nó báo rằng việc đang làm không đáp ứng nhu cầu của ta, và thúc ta đổi hướng.
Chán thường báo một trong mấy điều:
- Việc quá dễ, không còn gì mới. Dán tem, nhập số liệu, nghe lại bài đã biết.
- Việc quá khó, không theo nổi. Nghe một bài giảng hoàn toàn không hiểu cũng sinh ra chán, không chỉ bối rối.
- Việc không có ý nghĩa với mình. Làm vì bắt buộc, không thấy để làm gì.
- Không có quyền chọn. Bị giữ lại một chỗ, không được làm việc khác: ngồi chờ ở cơ quan hành chính, họp kéo dài.
Nghiên cứu của Reinhard Pekrun (Đức) và cộng sự về cảm xúc trong học tập (2010) xác nhận điều giáo viên nào cũng thấy: cả học sinh thấy bài quá dễ lẫn học sinh thấy bài quá khó đều chán, và chán trong lớp đi kèm kết quả học tập kém hơn. Chán ở lớp vì thế không phải là "lười", mà thường là dấu hiệu bài học chưa vừa sức.
Chán có làm người ta sáng tạo hơn không
Nhiều bài báo phổ thông khẳng định "chán giúp trẻ sáng tạo". Bằng chứng cho câu này mỏng hơn người ta tưởng. Năm 2014, Sandi Mann và Rebekah Cadman (Anh) cho một nhóm người chép số điện thoại từ danh bạ trong 15 phút, rồi yêu cầu nghĩ ra cách dùng mới cho cái cốc nhựa; nhóm vừa làm việc nhàm chán nghĩ ra nhiều ý hơn. Đây là một nghiên cứu nhỏ, các lần làm lại sau đó cho kết quả không đồng nhất.
Điều có cơ sở hơn là: chán thúc người ta đi tìm việc khác, và nếu xung quanh có sẵn vật liệu, thời gian, sự cho phép, thì "việc khác" có thể là một trò tự nghĩ ra, một bức tranh, một cuốn sách. Nếu xung quanh chỉ có điện thoại, thì việc khác thường là lướt điện thoại. Chán tự nó không sinh ra sáng tạo; nó chỉ mở một cánh cửa.
Khi chán trở thành vấn đề
Các nhà nghiên cứu phân biệt chán theo tình huống (ai cũng gặp khi chờ đợi) với xu hướng dễ chán (một số người chán nhanh và thường xuyên hơn). Xu hướng dễ chán gắn với nhiều điều không tốt trong các nghiên cứu tương quan: ăn vặt vô thức, mua sắm bốc đồng, dùng chất kích thích, lái xe ẩu. Chiều nhân quả chưa rõ, nhưng nhiều nhà nghiên cứu cho rằng khi không biết đáp lại cơn chán một cách tốt, người ta dễ tìm đến kích thích nhanh nhất có sẵn.
Cần lưu ý một điều với cha mẹ có con tuổi mới lớn: câu "con chán lắm" đôi khi không chỉ là chán. Nếu con mất hứng thú với cả những thứ trước đây rất thích, kéo dài hơn hai tuần, kèm theo ngủ quá nhiều hoặc quá ít, bỏ ăn, thu mình, hay nói những câu như "sống chẳng để làm gì", hãy đưa con đi gặp bác sĩ, chuyên gia tâm lý trẻ em hoặc khoa tâm lý của bệnh viện. Nếu con nói muốn chết hoặc tự làm đau mình, đừng chờ — gọi 115 khi có nguy hiểm tức thời.
Trẻ con và những ngày hè "chán quá mẹ ơi"
Kỳ nghỉ hè ở Việt Nam kéo dài khoảng ba tháng, và câu than "chán quá" thường bắt đầu từ tuần thứ hai. Nhiều cha mẹ vội lấp kín lịch bằng lớp học thêm, hoặc đưa điện thoại cho con cho yên. Cả hai đều dễ hiểu, nhưng đều lấy đi của con cơ hội tự học cách đáp lại cơn chán.
Một cách khác là coi "con chán" như một câu hỏi mở chứ không phải lời yêu cầu mình phải giải quyết. Chuẩn bị sẵn một "hộp nguyên liệu": giấy bìa, băng dính, bút màu, sách, hạt giống, dụng cụ nấu ăn đơn giản. Khi con than chán, có thể đáp: "Ừ, chán thật. Con thử nghĩ xem muốn làm gì trong hộp kia nhé." Vài lần đầu con sẽ cằn nhằn; về sau nhiều trẻ tự tìm ra việc của mình.
Góc nhìn hôm nay: nghe cơn chán thay vì bịt nó lại
- Hỏi "chán vì quá dễ hay quá khó?". Nếu quá dễ, thêm một thử thách nhỏ — làm nhanh hơn, làm kỹ hơn, thử cách mới. Nếu quá khó, chia nhỏ hoặc nhờ giúp.
- Hỏi "việc này để làm gì?". Nhiều việc nhàm chán sẽ dễ chịu hơn khi nhớ lại lý do mình làm nó.
- Chờ ba mươi giây trước khi rút điện thoại. Cho cơn chán một chút thời gian để nó nói mình đang thiếu gì.
- Với công việc lặp lại lâu dài, chán có thể là tín hiệu nên nói chuyện với quản lý về một nhiệm vụ mới, hoặc tự nghĩ xem mình muốn học thêm gì. Nó không phải lỗi tính cách.
- Với con: đừng coi việc con chán là thất bại của bố mẹ. Học cách ở cùng cơn chán là một kỹ năng sống.
Cuốn Out of My Skull: The Psychology of Boredom của James Danckert và John Eastwood (2020) là cuốn sách phổ thông đầy đủ nhất về chủ đề này cho ai muốn đọc thêm.
Câu hỏi thường gặp
Chán là cảm xúc gì?
Chán là trạng thái khó chịu khi muốn làm điều gì đó thoả mãn nhưng không tìm ra hoặc không làm được. Ta khó giữ chú ý, thấy thời gian trôi chậm và bứt rứt. Các nhà nghiên cứu xem đây là tín hiệu báo việc đang làm không còn phù hợp.
Chán khác buồn như thế nào?
Buồn hướng về một mất mát cụ thể, còn chán hướng về sự thiếu một việc có ý nghĩa để làm. Người chán vẫn muốn làm gì đó, chỉ là chưa có. Nếu mất hứng thú với cả những việc từng yêu thích kéo dài hơn hai tuần, nên đi khám.
Vì sao người ta dễ chán?
Chán thường xuất hiện khi việc quá dễ hoặc quá khó, không có ý nghĩa với mình, hoặc mình không được quyền chọn. Một số người có xu hướng dễ chán hơn người khác. Điều quan trọng là cách đáp lại cơn chán, không phải tránh nó hoàn toàn.
Có nên để trẻ thấy chán không?
Có thể, miễn là trẻ được an toàn và có sẵn vật liệu, thời gian để tự tìm việc. Lấp kín lịch hay đưa điện thoại ngay khi trẻ than chán khiến trẻ ít cơ hội học cách tự đáp lại cảm giác này. Bằng chứng rằng chán trực tiếp làm trẻ sáng tạo hơn thì còn mỏng.
Thí nghiệm tự gây sốc điện khi chán là gì?
Năm 2014, Timothy Wilson và cộng sự cho người tham gia ngồi một mình suy nghĩ 6 đến 15 phút. Khi có nút tự gây sốc điện nhẹ, 12 trong 18 nam và 6 trong 24 nữ đã tự bấm ít nhất một lần. Kết quả cho thấy với nhiều người, ngồi không với suy nghĩ của mình rất khó chịu.
