Biết ơn là cảm xúc ấm áp khi ta nhận ra mình vừa được người khác giúp đỡ, có chủ ý và tốn công sức của họ. Khoa học cho thấy nó làm ba việc: giúp ta nhận ra ai là người tốt với mình, nhắc ta trân trọng họ, và gắn hai bên lại gần nhau hơn. Vậy mà người ta vẫn ngại nói lời cảm ơn — một phần vì ta đánh giá quá thấp niềm vui của người được cảm ơn và đánh giá quá cao sự ngượng ngùng của việc nói ra.
Biết ơn là cảm xúc, không chỉ là phép lịch sự
"Cảm ơn" có thể là một câu nói theo thói quen, như khi nhận lại tiền thừa. Biết ơn thì khác: đó là một cảm xúc thật, có lúc làm nghẹn giọng, cay mắt. Các nhà nghiên cứu phân biệt ba thứ hay bị gộp chung:
| Là gì | Ví dụ | |
|---|---|---|
| Lời cảm ơn xã giao | Phép lịch sự, không nhất thiết có cảm xúc | Cảm ơn người bán hàng khi nhận túi đồ |
| Cảm xúc biết ơn | Ấm áp, xúc động khi được người khác tốt với mình | Người lạ chở mình đi viện lúc xe hỏng giữa đêm |
| Tính biết ơn | Xu hướng hay nhận ra và trân trọng điều tốt người khác làm | Người luôn nhớ ai đã giúp mình và tìm cách đáp lại |
Bài này nói chủ yếu về hàng giữa: biết ơn như một cảm xúc.
Khi nào ta thấy biết ơn
Từ năm 1968, Abraham Tesser, Robert Gatewood và Michael Driver đã cho người tham gia đọc các tình huống được giúp đỡ và đo mức biết ơn. Ba yếu tố làm lòng biết ơn tăng lên:
- Người giúp có chủ ý. Một người cố tình giúp mình khiến ta biết ơn hơn nhiều so với một người giúp vì tình cờ hoặc vì bị bắt buộc.
- Người giúp phải bỏ công, bỏ của. Người bạn nghèo cho vay tiền khiến ta biết ơn hơn người giàu cho vay cùng số tiền.
- Sự giúp đỡ có giá trị với mình. Giúp đúng lúc khó khăn nhất thì đáng nhớ nhất.
Ba yếu tố này giải thích một chuyện quen thuộc trong gia đình: con cái ít khi thấy biết ơn những việc cha mẹ làm hằng ngày. Không phải vì con vô ơn, mà vì việc cha mẹ nấu cơm, đưa đón trông giống như "đương nhiên", không thấy rõ chủ ý và công sức đằng sau. Phải đến khi tự đi làm, tự nuôi con, nhiều người mới "thấm".
Biết ơn để làm gì: ba chức năng
Thước đo, động lực và phần thưởng đạo đức
Năm 2001, Michael McCullough và cộng sự đề xuất trên Psychological Bulletin rằng biết ơn là một cảm xúc đạo đức với ba vai trò:
- Thước đo: nó báo cho ta biết có người vừa đối xử tốt với mình.
- Động lực: nó thúc ta đối xử tốt lại — với người đó, và có khi với cả người khác.
- Phần thưởng: khi ta bày tỏ biết ơn, người giúp thấy việc tốt của mình được ghi nhận và muốn tiếp tục giúp.
Tìm – nhắc – gắn
Nhà tâm lý học Sara Algoe (Đại học North Carolina) phát triển thêm ý này thành thuyết "tìm – nhắc – gắn" (find, remind, bind, 2012). Biết ơn giúp ta tìm ra người tốt có thể làm bạn, nhắc ta nhớ giá trị của những người đã gần, và gắn quan hệ chặt hơn. Trong một nghiên cứu năm 2008, nhóm của Algoe theo dõi các nữ sinh viên trong một tuần lễ mà thành viên cũ âm thầm tặng quà cho thành viên mới của hội. Mức biết ơn của người nhận dự báo mối quan hệ giữa hai người còn gần gũi ra sao sau đó một tháng.
Cũng có những thí nghiệm, như của Monica Bartlett và David DeSteno (2006), cho thấy người vừa được giúp sửa máy tính sẵn lòng dành nhiều thời gian giúp người khác hơn, kể cả người lạ. Những thí nghiệm kiểu này có quy mô nhỏ, nên hiểu như một gợi ý: biết ơn có xu hướng lan ra.
Biết ơn khác mang ơn
Không phải ai được giúp cũng thấy biết ơn. Nhiều người thấy mang ơn — cảm giác nợ nần, nặng nề, phải trả cho xong. Năm 2006, Philip Watkins và cộng sự tách hai cảm xúc này và thấy chúng khác nhau rõ rệt: biết ơn là dễ chịu và kéo người ta lại gần người giúp; mang ơn là khó chịu và có khi khiến người ta muốn tránh mặt.
Điều quyết định thường là người giúp có đòi hỏi đáp lại hay không. Giúp mà "kể công", nhắc mãi, mong được trả, thì người nhận thấy mang ơn. Giúp mà không mong gì thì người nhận thấy biết ơn.
Văn hoá Việt rất coi trọng ơn nghĩa: "uống nước nhớ nguồn", "ăn quả nhớ kẻ trồng cây", "một miếng khi đói bằng một gói khi no". Đó là sức mạnh. Nhưng chính vì coi trọng "trả ơn", nhiều người Việt ngại nhận giúp đỡ để khỏi phải mang ơn — một lý do khiến việc nhờ vả trở nên khó khăn.
Vì sao khó nói lời cảm ơn
Năm 2018, Amit Kumar và Nicholas Epley (Đại học Chicago) công bố trên Psychological Science một loạt thí nghiệm: người tham gia viết thư cảm ơn cho một người từng giúp mình, rồi đoán xem người nhận sẽ thấy thế nào. Sau đó các nhà nghiên cứu hỏi chính người nhận.
Kết quả lặp lại nhiều lần: người viết đánh giá thấp mức người nhận vui và cảm động, và đánh giá cao mức người nhận thấy ngượng hay lạ. Người viết lo lá thư của mình vụng về; người nhận thì gần như không để ý đến câu chữ, chỉ để ý đến sự ấm áp.
Ở Việt Nam còn thêm vài rào cản quen thuộc:
- "Người nhà mà cảm ơn làm gì, khách sáo." Nhiều gia đình coi lời cảm ơn giữa vợ chồng, cha mẹ con cái là xa cách.
- Ngại thể hiện tình cảm bằng lời. Đặc biệt ở đàn ông và người lớn tuổi.
- Nghĩ người kia đã biết rồi. Nhưng biết mình được trân trọng và nghe được điều đó là hai chuyện khác nhau.
Trẻ em học biết ơn thế nào
Trẻ nhỏ học nói "con cảm ơn" từ rất sớm như một phép lịch sự. Lòng biết ơn thật thì đến muộn hơn, vì nó đòi hỏi trẻ hiểu được rằng người khác có chủ ý và đã bỏ công vì mình — điều trẻ hiểu dần trong những năm tiểu học.
Cha mẹ có thể giúp bằng cách chỉ ra ba yếu tố của Tesser trong đời thường: "Bà đã dậy từ năm giờ để gói bánh cho con đấy" (công sức), "Cô giáo ở lại muộn để kèm con vì cô thấy con chưa hiểu" (chủ ý). Không cần bắt con nói cảm ơn thật to; cần cho con thấy công sức đằng sau. Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11 là dịp tốt để cả nhà cùng nghĩ xem mình biết ơn thầy cô nào, vì sao.
Góc nhìn hôm nay: một lời cảm ơn cụ thể
- Cảm ơn cụ thể, nêu công sức. Thay "Cảm ơn em" bằng "Cảm ơn em đã dậy sớm nấu cháo khi anh ốm, anh thấy đỡ hẳn." Câu thứ hai chạm cả ba yếu tố: chủ ý, công sức, giá trị.
- Gửi một tin nhắn cảm ơn hôm nay cho một người từng giúp mình mà mình chưa từng nói. Nhớ phát hiện của Kumar và Epley: họ sẽ vui hơn mình tưởng, và không ai để ý câu chữ vụng.
- Cảm ơn người trong nhà. Bắt đầu với một câu nhỏ trong bữa cơm. Nó không làm gia đình xa cách; nó làm công sức của mỗi người được thấy.
- Khi giúp người khác, đừng kể công. Để người kia được biết ơn thay vì phải mang ơn.
Thói quen viết nhật ký biết ơn hằng ngày là một chủ đề riêng với các bằng chứng riêng; ở đây chỉ cần một lời cảm ơn thật, đúng người, đúng việc.
Câu hỏi thường gặp
Biết ơn là gì?
Biết ơn là cảm xúc ấm áp khi nhận ra người khác đã giúp mình một cách có chủ ý và tốn công sức. Nó khác lời cảm ơn xã giao, vốn chỉ là phép lịch sự. Các nhà nghiên cứu coi biết ơn là một cảm xúc đạo đức giúp gắn kết con người.
Biết ơn và mang ơn khác nhau thế nào?
Biết ơn dễ chịu và kéo ta lại gần người giúp. Mang ơn là cảm giác nợ nần, nặng nề, có khi khiến ta muốn tránh mặt. Nghiên cứu của Watkins (2006) cho thấy khi người giúp mong được đáp lại, người nhận dễ thấy mang ơn hơn là biết ơn.
Vì sao khó nói lời cảm ơn?
Theo thí nghiệm của Kumar và Epley (2018), người ta đánh giá thấp niềm vui của người được cảm ơn và lo quá mức rằng lời cảm ơn sẽ vụng về. Ở Việt Nam còn thêm quan niệm cảm ơn người nhà là khách sáo. Thực tế người nhận thường rất vui và không để ý câu chữ.
Lòng biết ơn có tác dụng gì?
Biết ơn giúp ta nhận ra người tốt, trân trọng người thân và làm quan hệ gắn bó hơn, theo thuyết "tìm – nhắc – gắn" của Sara Algoe. Nó cũng thúc ta đối xử tốt lại với người khác. Các thí nghiệm về tác dụng lan toả có quy mô nhỏ nên cần hiểu thận trọng.
Làm sao dạy con biết ơn?
Thay vì chỉ bắt con nói "cảm ơn", hãy chỉ cho con thấy công sức và chủ ý đằng sau việc người khác làm cho con, như bà dậy sớm gói bánh. Lòng biết ơn thật hình thành dần khi trẻ hiểu người khác đã vì mình mà bỏ công. Cha mẹ nói lời cảm ơn trong nhà cũng là tấm gương tốt.
