Có những người thật sự khó đọc cảm xúc — của người khác, hoặc của chính mình — và đó không phải vì vô tâm. Hai nhóm hay được nhắc là người tự kỷ và người có chứng khó nhận diện cảm xúc (alexithymia, có khi dịch là "mù cảm xúc"). Nghiên cứu khoảng mười năm gần đây cho thấy hai thứ này hay đi cùng nhau nhưng không phải một, và hỗ trợ tốt nhất là nói rõ ràng, gắn cảm xúc với tình huống và cảm giác trong cơ thể, chứ không ép nhìn mặt.
Alexithymia: khi khó gọi tên cảm xúc của chính mình
Thuật ngữ alexithymia do bác sĩ tâm thần Peter Sifneos đặt ra năm 1973, ghép từ tiếng Hy Lạp nghĩa đại khái là "không có từ cho cảm xúc". Nó không phải một bệnh hay một chẩn đoán, mà là một nét tâm lý có ở mọi người với mức độ khác nhau. Người có mức cao thường:
- Khó nhận ra mình đang cảm thấy gì — chỉ biết "khó chịu", "không ổn".
- Khó phân biệt cảm xúc với cảm giác trong cơ thể: tim đập nhanh không biết là lo hay đói hay vừa uống cà phê.
- Khó mô tả cảm xúc cho người khác.
- Suy nghĩ hướng ra ngoài, thực tế, ít để ý thế giới bên trong.
Thang đo phổ biến nhất là TAS-20 (Toronto Alexithymia Scale, 20 câu), do nhóm R. Michael Bagby, James Parker và Graeme Taylor công bố năm 1994. Đây là bảng tự đánh giá dùng trong nghiên cứu và lâm sàng, không phải trắc nghiệm vui trên mạng; điểm cao không có nghĩa là "bị bệnh".
Alexithymia gặp ở người không tự kỷ, ở nhiều người có trầm cảm, rối loạn ăn uống, đau mạn tính, sau chấn thương. Một số nghiên cứu ghi nhận nam giới có điểm trung bình cao hơn nữ một chút — điều có thể liên quan tới việc con trai được dạy "không được khóc" từ nhỏ, dù nguyên nhân chưa rõ.
Tự kỷ và việc đọc cảm xúc: điều đã thay đổi
Nhiều năm, sách vở mô tả người tự kỷ là "không đọc được cảm xúc người khác". Nghiên cứu gần đây cho bức tranh phức tạp hơn.
Giả thuyết alexithymia
Năm 2013, Geoffrey Bird và Richard Cook đăng trên Translational Psychiatry một bài tổng hợp đề xuất "giả thuyết alexithymia": những khó khăn về cảm xúc thường gán cho tự kỷ, như khó nhận ra cảm xúc trên mặt người khác hay khó đồng cảm, có thể phần lớn đến từ alexithymia đi kèm chứ không phải từ bản thân tự kỷ. Bằng chứng là: khoảng một nửa người tự kỷ trong các nghiên cứu có điểm alexithymia cao, nhưng nửa còn lại thì không; và khi tách riêng, người tự kỷ không có alexithymia nhiều khi đọc cảm xúc không khác biệt rõ so với người khác. Giả thuyết này được nhiều nghiên cứu sau ủng hộ, nhưng vẫn đang tiếp tục được kiểm tra.
"Vấn đề đồng cảm hai chiều"
Năm 2012, nhà nghiên cứu Damian Milton — bản thân là người tự kỷ — đưa ra khái niệm double empathy problem (vấn đề đồng cảm hai chiều). Ý chính: hiểu lầm giữa người tự kỷ và người không tự kỷ là chuyện của cả hai phía. Người không tự kỷ cũng đọc sai cảm xúc của người tự kỷ, vì cách biểu lộ khác nhau. Một số nghiên cứu sau đó cho thấy người tự kỷ với nhau giao tiếp trôi chảy hơn so với khi ghép với người không tự kỷ.
Ý nghĩa thực tế cho gia đình: một đứa trẻ tự kỷ ít nhìn vào mắt, ít đổi nét mặt không có nghĩa là không có cảm xúc hay không thương người. Cảm xúc có thể biểu lộ qua đường khác — vỗ tay, lắc người, lặp một câu, lại gần ngồi cạnh.
Bảng phân biệt nhanh
| Alexithymia | Tự kỷ (phổ tự kỷ) | Mù mặt (prosopagnosia) | |
|---|---|---|---|
| Là gì | Nét tâm lý: khó nhận ra, gọi tên cảm xúc của mình | Một dạng phát triển thần kinh, chẩn đoán bởi chuyên gia | Khó nhận ra ai qua khuôn mặt |
| Đọc cảm xúc người khác | Thường khó hơn | Đa dạng; khó khăn thường gắn với alexithymia đi kèm | Có thể đọc cảm xúc bình thường |
| Cách xác định | Thang tự đánh giá như TAS-20 | Đánh giá phát triển, quan sát lâm sàng | Bài kiểm tra nhận diện khuôn mặt |
| Có phải bệnh? | Không, là một nét có mức độ | Là chẩn đoán y khoa, không phải "bệnh chữa khỏi" | Không phải bệnh tâm thần |
Dấu hiệu nên cho trẻ đi đánh giá
Bài này không giúp chẩn đoán, và không ai nên gắn nhãn cho trẻ qua vài dấu hiệu. Nhưng cha mẹ nên đưa con gặp bác sĩ nhi hoặc khoa tâm lý – phát triển của bệnh viện nhi khi thấy:
- Khoảng 12–18 tháng: hiếm khi nhìn mắt, không quay lại khi được gọi tên, không chỉ tay để khoe, không vẫy tay, ít bắt chước.
- Mất đi những từ hoặc kỹ năng giao tiếp đã có, ở bất kỳ tuổi nào.
- Tuổi mẫu giáo, tiểu học: rất khó chơi cùng bạn, gần như không hiểu khi người khác buồn hay giận dù đã được giải thích, phản ứng rất mạnh với âm thanh, ánh sáng, chạm.
- Tuổi mới lớn: thường xuyên kể "không biết mình đang cảm thấy gì", hay đau bụng, đau đầu không rõ nguyên nhân khi căng thẳng, kèm buồn bã, cô lập kéo dài.
Nếu trẻ có ý nghĩ làm hại bản thân, tự làm đau mình hoặc thay đổi lớn kéo dài trên hai tuần (bỏ ăn, bỏ ngủ, bỏ học), hãy đưa trẻ tới chuyên gia tâm lý trẻ em hoặc khoa tâm lý, tâm thần của bệnh viện; nguy hiểm trước mắt thì gọi 115.
Hỗ trợ người khó đọc cảm xúc trong nhà
Dù là trẻ tự kỷ, người lớn có alexithymia hay chỉ là một người "không biết đọc ý", nhiều cách dưới đây đều có ích:
Nói rõ, đừng bắt đoán
"Mẹ đang mệt, mẹ cần ngồi yên mười phút" giúp ích hơn rất nhiều so với thở dài chờ người kia hiểu. Với người khó đọc tín hiệu ngầm, lời nói thẳng là món quà, không phải sự thô lỗ.
Gắn cảm xúc với cơ thể và tình huống
Thay vì hỏi "con thấy thế nào?", có thể hỏi về cơ thể: "Bụng con có thắt lại không? Tay có nắm chặt không?". Rồi nối với tên: "Khi bụng thắt lại trước giờ kiểm tra, người ta gọi là lo." Nghiên cứu về cảm nhận nội tạng (interoception) — khả năng nhận biết tín hiệu bên trong cơ thể — cho thấy nó liên quan chặt với alexithymia, và đây là hướng hỗ trợ đang được nhiều nhóm thử nghiệm.
Dùng công cụ trực quan
Thẻ cảm xúc, thang 1–5 ("mức lo của con lúc này là mấy?"), bảng màu. Với trẻ tự kỷ, những công cụ cụ thể, ổn định thường dễ dùng hơn câu hỏi mở.
Giải thích cảm xúc của người khác như giải thích một quy tắc
"Khi bạn khóc mà con cầm đồ chơi đi, bạn sẽ thấy buồn hơn. Thường người ta sẽ hỏi bạn có sao không." Không phải ai cũng tự suy ra được; nói rõ giúp trẻ có "bản đồ" để làm theo.
Không ép nhìn vào mắt
Nhiều người tự kỷ kể rằng nhìn vào mắt gây khó chịu thật sự và làm họ khó nghe hơn. Bắt "nhìn vào mắt mẹ khi mẹ nói" có thể phản tác dụng. Ngồi cạnh nhau, cùng nhìn một thứ, đi bộ cùng nhau thường dễ nói chuyện hơn.
Tôn trọng cách biểu lộ khác
Một đứa trẻ vỗ tay, lắc người khi vui, lặp lại một câu khi lo — đó là cách nó biểu lộ. Hiểu "ngôn ngữ" đó cũng là một kiểu đọc cảm xúc, theo chiều ngược lại.
Góc nhìn hôm nay
Cách hiểu về đọc cảm xúc đang chuyển từ "có người thiếu một kỹ năng" sang "người ta khác nhau, và hiểu nhau là việc của cả hai phía". Ai muốn đọc thêm có thể tìm bài của Bird và Cook (2013) trên Translational Psychiatry (truy cập miễn phí), bài của Damian Milton (2012) về vấn đề đồng cảm hai chiều, và cuốn NeuroTribes (Steve Silberman, 2015) về lịch sử cách xã hội nhìn người tự kỷ. Với gia đình có con tự kỷ, các bệnh viện nhi lớn và hội phụ huynh là nơi tìm hỗ trợ cụ thể.
Việc làm được ngay: hôm nay, khi bạn mệt hay bực, thử nói rõ bằng lời với người trong nhà thay vì để họ đoán — và để ý xem điều đó dễ dàng cho họ đến đâu.
Câu hỏi thường gặp
Alexithymia là gì?
Alexithymia là nét tâm lý khiến người ta khó nhận ra, phân biệt và gọi tên cảm xúc của chính mình, thuật ngữ do Peter Sifneos đặt năm 1973. Nó không phải bệnh, mà có ở mọi người với mức độ khác nhau. Thang đo phổ biến là TAS-20, dùng trong nghiên cứu và lâm sàng.
Người tự kỷ có đọc được cảm xúc không?
Nhiều người tự kỷ đọc được, và rất đa dạng. Giả thuyết của Bird và Cook (2013) cho rằng khó khăn đọc cảm xúc chủ yếu đến từ alexithymia đi kèm, gặp ở khoảng một nửa người tự kỷ trong các nghiên cứu. Ngoài ra, hiểu lầm cảm xúc giữa người tự kỷ và không tự kỷ là chuyện của cả hai phía.
Vấn đề đồng cảm hai chiều là gì?
Đây là khái niệm Damian Milton đưa ra năm 2012: khó khăn giao tiếp giữa người tự kỷ và người không tự kỷ không phải lỗi của riêng một bên. Người không tự kỷ cũng thường đọc sai cảm xúc của người tự kỷ vì cách biểu lộ khác. Hiểu nhau cần sự điều chỉnh từ cả hai phía.
Có nên bắt trẻ tự kỷ nhìn vào mắt khi nói chuyện?
Không nên ép. Nhiều người tự kỷ cho biết nhìn vào mắt gây khó chịu và làm họ khó tập trung nghe. Ngồi cạnh, cùng làm một việc hoặc đi bộ cùng nhau thường giúp nói chuyện dễ hơn.
Khi nào nên đưa con đi đánh giá phát triển?
Khi khoảng 12–18 tháng con hiếm nhìn mắt, không quay lại khi được gọi tên, không chỉ tay, không vẫy tay; khi con mất kỹ năng giao tiếp đã có; hoặc khi lớn hơn rất khó hiểu cảm xúc người khác dù được giải thích. Hãy gặp bác sĩ nhi hoặc khoa tâm lý – phát triển của bệnh viện nhi. Khám sớm là để biết con cần hỗ trợ gì, không phải để gắn nhãn.