Nên gặp chuyên gia tâm lý khi cảm xúc khó chịu kéo dài (thường quá hai tuần), mạnh bất thường so với hoàn cảnh, hoặc bắt đầu làm hỏng việc ăn ngủ, học hành, công việc và các mối quan hệ. Có những dấu hiệu cần đi khám ngay, không chờ: nói muốn chết, tự làm đau mình, bỏ ăn bỏ ngủ nhiều ngày, thay đổi đột ngột ở trẻ. Trẻ bị bạo hành, xâm hại thì gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 (miễn phí); nguy hiểm tính mạng thì gọi 115.
Trí tuệ cảm xúc bao gồm cả biết khi nào cần người giúp
Các bài trước trong danh mục bàn về hiểu cảm xúc, điều tiết, chấp nhận. Nhưng một phần của trí tuệ cảm xúc là nhận ra giới hạn của việc tự xoay xở. Không ai tự mổ ruột thừa cho mình, dù hiểu biết y học đến đâu. Cảm xúc cũng vậy: có những lúc đọc sách, tập thở, tâm sự với bạn bè là đủ; có những lúc cần người được đào tạo chuyên môn.
Ở Việt Nam, rào cản lớn nhất thường không phải là thiếu nơi khám, mà là ngại: sợ bị coi là "có vấn đề thần kinh", sợ người khác biết, nghĩ rằng "cố lên là được". Theo Tổ chức Y tế Thế giới, cứ khoảng bảy thanh thiếu niên 10–19 tuổi trên thế giới thì có một em gặp một rối loạn tâm thần. Tìm giúp đỡ không phải chuyện hiếm hay đáng xấu hổ.
Ba câu hỏi chung để tự đánh giá
Trước khi đi vào từng lứa tuổi, có ba câu hỏi dùng được cho mọi người:
- Kéo dài bao lâu? Một vài ngày khó chịu sau chuyện buồn là bình thường. Kéo dài trên hai tuần, gần như ngày nào cũng vậy, là đáng để ý.
- Mạnh đến đâu so với chuyện xảy ra? Lo trước kỳ thi là bình thường; lo đến mức nôn mửa, không vào được phòng thi, hay lo không có lý do rõ ràng là khác.
- Ảnh hưởng đến cuộc sống thế nào? Ăn, ngủ, học, làm việc, chăm sóc bản thân, quan hệ với người thân — nếu một hay nhiều mặt sa sút rõ rệt thì cần hỗ trợ.
Không cần trả lời "có" cả ba mới đi khám. Chỉ một câu thôi nhưng rõ rệt đã là lý do đủ để hỏi ý kiến chuyên gia.
Dấu hiệu ở trẻ em
Trẻ nhỏ ít khi nói được "con đang không ổn". Cảm xúc của trẻ thường lộ ra qua hành vi và cơ thể. Cha mẹ nên đưa con đi khám bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em khi thấy:
- Thoái lùi đột ngột và kéo dài: đã tự đi vệ sinh lại tè dầm, đã nói rõ lại nói ngọng, bám người lớn bất thường.
- Đau bụng, đau đầu lặp lại, nhất là vào sáng ngày đi học, khi bác sĩ đã khám không thấy bệnh thực thể.
- Sợ hãi, lo lắng mạnh đến mức không đi học, không dám ngủ một mình kéo dài, dù đã được trấn an.
- Cơn giận dữ quá thường xuyên, quá mạnh so với tuổi, gây nguy hiểm cho con hoặc người khác.
- Thu mình, mất hứng thú với những gì trước đây rất thích, ít cười kéo dài.
- Bỏ ăn, mất ngủ hoặc ác mộng liên tục nhiều tuần.
- Khó khăn kéo dài trong việc chơi với bạn, hiểu cảm xúc người khác, hoặc chậm nói, chậm giao tiếp so với bạn cùng tuổi.
Những dấu hiệu này không phải là chẩn đoán. Nhiều đứa trẻ có một hai biểu hiện trong một giai đoạn rồi tự qua. Mục đích của việc đi khám là để người có chuyên môn đánh giá, chứ không phải để dán nhãn cho con. Đặc biệt, nếu trẻ thay đổi đột ngột kèm sợ một người cụ thể, sợ về nhà, có vết thương không rõ lý do, hay hiểu biết về tình dục không hợp tuổi, cần nghĩ đến khả năng bị bạo hành, xâm hại và gọi 111 để được tư vấn.
Dấu hiệu ở tuổi mới lớn
Tuổi 12–18 vốn có nhiều thăng trầm cảm xúc, nên cha mẹ khó phân biệt đâu là "tuổi dậy thì bình thường", đâu là đáng lo. Vài dấu hiệu nên đưa con đi gặp chuyên gia:
- Buồn bực, cáu kỉnh gần như mỗi ngày, trên hai tuần, không gắn với chuyện cụ thể.
- Kết quả học tập tụt mạnh, bỏ học, trốn học.
- Rút khỏi bạn bè, gia đình; ở lì trong phòng; bỏ những hoạt động từng thích.
- Thay đổi lớn trong ăn uống, cân nặng; quá bận tâm về cân nặng, ăn rồi cố nôn ra.
- Dùng rượu bia, chất kích thích.
- Có vết cắt, vết bỏng trên người, hay mặc áo dài tay cả khi trời nóng để che.
- Nói hoặc viết (kể cả trên mạng) về cái chết, về việc "mọi người sẽ ổn hơn nếu không có mình", cho đồ đạc quý của mình đi.
Hai dấu hiệu cuối cần được coi là khẩn cấp. Hãy hỏi con thẳng thắn, bình tĩnh, và đưa con đến khoa tâm lý hoặc tâm thần của bệnh viện. Hỏi trực tiếp về ý nghĩ tự tử không làm con nảy ra ý nghĩ đó. Nếu con đang trong nguy hiểm, gọi 115.
Dấu hiệu ở người lớn
Người lớn thường chịu đựng lâu nhất trước khi tìm giúp đỡ, vì phải "gánh" công việc, con cái. Vài dấu hiệu cho thấy đã đến lúc:
- Cảm xúc khó chịu chiếm phần lớn thời gian trong nhiều tuần và không đỡ dù đã nghỉ ngơi, tâm sự.
- Không còn hứng thú với gần như mọi thứ, kể cả con cái, công việc từng yêu thích.
- Mất ngủ hoặc ngủ quá nhiều kéo dài; mệt mỏi không rõ lý do.
- Cơn cáu giận vượt khỏi kiểm soát, làm tổn thương người thân, rồi hối hận lặp đi lặp lại.
- Tìm đến rượu, thuốc an thần không kê đơn, cờ bạc, mua sắm để quên.
- Có ý nghĩ làm hại bản thân hoặc người khác.
- Sau một biến cố lớn (tai nạn, mất người thân, bị tấn công), hình ảnh cứ hiện về, giật mình, tránh né mọi thứ liên quan trong nhiều tuần.
Gặp ai, ở đâu
| Người | Làm gì | Khi nào nên tìm |
|---|---|---|
| Bác sĩ đa khoa, bác sĩ nhi | Khám tổng quát, loại trừ nguyên nhân thể chất, giới thiệu chuyên khoa | Bước đầu, nhất là khi có triệu chứng cơ thể |
| Bác sĩ tâm thần | Chẩn đoán rối loạn, kê đơn thuốc khi cần | Triệu chứng nặng, kéo dài, có nguy cơ cho bản thân hoặc người khác |
| Chuyên gia tâm lý lâm sàng | Đánh giá tâm lý, trị liệu bằng trò chuyện và các liệu pháp | Khó khăn cảm xúc, hành vi cần can thiệp có hệ thống |
| Chuyên viên tham vấn, tư vấn tâm lý | Lắng nghe, hỗ trợ giải quyết vấn đề cụ thể | Khó khăn mức nhẹ, giai đoạn chuyển tiếp, căng thẳng tạm thời |
| Phòng tham vấn học đường | Hỗ trợ học sinh ngay tại trường | Bước đầu cho chuyện bạn bè, học tập, áp lực ở trường |
Ở Việt Nam, nơi dễ tiếp cận và đáng tin cậy là khoa tâm lý hoặc khoa tâm thần của các bệnh viện, bệnh viện nhi ở các thành phố lớn thường có khoa tâm lý riêng cho trẻ em. Khi chọn chuyên gia ngoài bệnh viện, hãy hỏi rõ về bằng cấp, đào tạo chuyên môn, và cẩn thận với những nơi hứa "chữa khỏi" nhanh hay khẳng định chẩn đoán chỉ sau một bài test trực tuyến. Chuyện lần đầu gặp chuyên gia diễn ra thế nào và nói với gia đình rằng mình không ổn ra sao đã có bài riêng trong hệ.
Những số điện thoại cần nhớ
- 111 — Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em, miễn phí, hoạt động 24/7: khi trẻ bị bạo hành, xâm hại, bị bỏ rơi hoặc cần được bảo vệ.
- 115 — Cấp cứu y tế: khi có người đang gặp nguy hiểm tính mạng, đã tự làm hại mình hoặc có ý định làm ngay.
Nên lưu hai số này trong điện thoại của cả nhà, và dạy con lớn biết khi nào gọi.
Góc nhìn hôm nay: đi khám sớm là tử tế với mình
Nhiều người đợi đến khi "không chịu nổi nữa" mới tìm giúp đỡ. Cũng như mọi vấn đề sức khoẻ, can thiệp sớm thường nhẹ nhàng hơn và hiệu quả hơn. Với cha mẹ, đưa con đi gặp chuyên gia không phải là thừa nhận mình nuôi con thất bại, mà là cho con thêm một người lớn hiểu biết đứng về phía con.
Một việc làm ngay: đọc lại các danh sách dấu hiệu ở trên với một người trong gia đình bạn đang lo lắng. Nếu có dấu hiệu khớp, hôm nay hãy làm một việc nhỏ: gọi điện hỏi lịch khám ở khoa tâm lý của một bệnh viện gần nhà. Không cần quyết định gì lớn — chỉ hỏi thôi đã là bước đầu tiên.
Câu hỏi thường gặp
Khi nào cần đi gặp chuyên gia tâm lý?
Khi cảm xúc khó chịu kéo dài trên khoảng hai tuần, mạnh bất thường so với hoàn cảnh, hoặc làm sa sút việc ăn ngủ, học tập, công việc và các mối quan hệ. Có ý nghĩ tự hại hay nói muốn chết thì cần đi khám ngay, không chờ.
Dấu hiệu nào cho thấy trẻ cần đi khám tâm lý?
Thoái lùi đột ngột, đau bụng đau đầu lặp lại không rõ bệnh, sợ hãi đến mức không đi học, cơn giận quá mạnh so với tuổi, thu mình kéo dài, bỏ ăn mất ngủ. Đây không phải chẩn đoán mà là lý do để người có chuyên môn đánh giá.
Bác sĩ tâm thần và chuyên gia tâm lý khác nhau thế nào?
Bác sĩ tâm thần là bác sĩ y khoa, chẩn đoán rối loạn và có thể kê đơn thuốc. Chuyên gia tâm lý lâm sàng đánh giá tâm lý và trị liệu bằng trò chuyện, các liệu pháp, không kê thuốc. Hai bên thường phối hợp với nhau.
Tổng đài 111 là gì?
111 là Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em, miễn phí và hoạt động 24/7. Gọi khi trẻ bị bạo hành, xâm hại, bị bỏ rơi hoặc cần được bảo vệ, kể cả khi chỉ nghi ngờ và cần được tư vấn.
Hỏi thẳng con về ý nghĩ tự tử có làm con nghĩ đến chuyện đó không?
Không. Hỏi trực tiếp, bình tĩnh không làm nảy sinh ý nghĩ tự tử mà giúp con có cơ hội nói ra. Nếu con thừa nhận có ý nghĩ đó, hãy đưa con đến khoa tâm lý hoặc tâm thần của bệnh viện; nếu nguy hiểm ngay, gọi 115.
