Đeo khẩu trang làm ta đọc cảm xúc của nhau kém đi rõ rệt nhưng không mất hẳn: thí nghiệm của Claus-Christian Carbon năm 2020 cho thấy độ chính xác giảm mạnh, nhất là với vui, buồn, ghê tởm, và người xem hay nhầm cảm xúc này thành cảm xúc khác. Kính râm che mắt cũng làm giảm, nhưng theo một nghiên cứu với trẻ em năm 2020, mức giảm không tệ hơn khẩu trang. Phần còn lại — mắt, lông mày, giọng, cử chỉ — vẫn đủ để đoán, nếu ta chịu dùng chúng.
Gương mặt bị che một nửa: thí nghiệm nói gì
Đại dịch COVID-19 biến cả thế giới thành một phòng thí nghiệm lớn về khẩu trang, và các nhà tâm lý học đã tranh thủ đo đạc.
Carbon (2020). Claus-Christian Carbon (Đại học Bamberg, Đức) đăng trên Frontiers in Psychology một thí nghiệm cho người lớn xem ảnh gương mặt có và không có khẩu trang, mang các cảm xúc như giận, ghê tởm, sợ, vui, buồn và trung tính. Khi có khẩu trang, độ chính xác giảm ở hầu hết các cảm xúc, người xem kém tự tin hơn, và có những kiểu nhầm đặc trưng: ghê tởm hay bị đọc thành giận; vui, buồn, giận bị đọc thành trung tính. Sợ và gương mặt trung tính ít bị ảnh hưởng hơn cả — với sợ, có lẽ vì đôi mắt mở to đã nói gần hết.
Ruba và Pollak (2020). Ashley Ruba và Seth Pollak (Đại học Wisconsin–Madison) đăng trên PLOS ONE nghiên cứu với trẻ 7–13 tuổi. Trẻ xem ảnh mặt đeo khẩu trang, đeo kính râm hoặc không che. Kết quả: che mặt làm trẻ kém chính xác hơn, nhưng trẻ vẫn đoán đúng tốt hơn đoán mò ở nhiều cảm xúc, và mức giảm khi đeo khẩu trang tương tự khi đeo kính râm. Các tác giả nhấn mạnh rằng trong đời thật trẻ còn có giọng nói, cử chỉ, tình huống — những thứ ảnh tĩnh không có.
Hai nghiên cứu trên dùng ảnh tĩnh, mỗi ảnh một cảm xúc rõ ràng do người mẫu diễn — điều kiện dễ hơn đời thực ở chỗ cảm xúc rõ, nhưng khó hơn ở chỗ thiếu mọi manh mối khác. Cả hai đều cho cùng một hướng: khẩu trang gây khó, không gây "mù cảm xúc".
Nửa trên hay nửa dưới mang nhiều cảm xúc hơn
Mỗi cảm xúc phụ thuộc vào vùng mặt khác nhau, nên khẩu trang và kính râm "lấy đi" những thứ khác nhau.
| Cảm xúc | Manh mối chính ở | Đeo khẩu trang | Đeo kính râm |
|---|---|---|---|
| Vui | Miệng; một phần ở đuôi mắt | Khó hơn, nhưng mắt "cười" vẫn giúp | Còn rõ nhờ miệng |
| Buồn | Lông mày nhướng ở giữa, khoé miệng trễ | Khó, hay bị đọc thành trung tính | Khó, mất phần lông mày |
| Giận | Lông mày cau, môi mím | Còn phần lông mày | Còn phần môi, mất ánh mắt |
| Sợ | Mắt mở to | Còn rõ | Mất phần lớn |
| Ghê tởm | Mũi nhăn, môi trên nhếch | Mất phần lớn, hay nhầm thành giận | Còn rõ |
Bảng này tổng hợp xu hướng chung của nhiều nghiên cứu về vùng mặt, mức độ cụ thể thay đổi theo từng thí nghiệm.
Người phương Đông nhìn mắt nhiều hơn?
Một nghiên cứu theo dõi chuyển động mắt của Rachael Jack và cộng sự (Đại học Glasgow, đăng trên Current Biology năm 2009) cho thấy người xem gốc Đông Á tập trung nhìn vùng mắt nhiều hơn, còn người xem gốc phương Tây rải mắt đều hơn giữa mắt và miệng. Trước đó, Masaki Yuki và cộng sự (2007) ghi nhận người Nhật thường dựa vào mắt, người Mỹ dựa vào miệng khi đoán cảm xúc — khớp với cách hai nơi vẽ mặt cười trên bàn phím: kiểu Nhật ^_^ nhấn vào mắt, kiểu Mỹ :) nhấn vào miệng. Người Việt chưa được đo riêng trong các nghiên cứu này, nên không nên suy diễn quá xa; nhưng nó gợi ý rằng thói quen nhìn mặt không giống nhau giữa các nền văn hoá.
Người Việt đeo khẩu trang từ trước đại dịch
Ở Việt Nam, khẩu trang không đến cùng đại dịch. Từ lâu, người đi xe máy ở Hà Nội, TP.HCM đã quen đeo khẩu trang chống bụi, chống nắng; người bán hàng ngoài trời, công nhân, người chạy xe công nghệ đeo gần như cả ngày. Thêm vào đó là mũ bảo hiểm, kính chống bụi, áo chống nắng trùm kín. Có những cuộc gặp ngắn ngoài đường — hỏi đường, mua hàng, gửi xe — mà hai bên chỉ thấy đôi mắt của nhau.
Điều thú vị là người ta vẫn giao tiếp được khá suôn sẻ. Cách ta làm, dù không để ý: nói to hơn, gật đầu nhiều hơn, dùng tay nhiều hơn, nói thẳng cảm xúc ("cảm ơn chị nhé", "xin lỗi anh"). Đó chính là những cách bù đắp mà các nhà nghiên cứu khuyến nghị.
Ai bị ảnh hưởng nhiều nhất
- Trẻ nhỏ đang học đọc mặt. Trẻ dưới 6 tuổi gọi tên cảm xúc qua mặt còn chưa vững, che bớt thì càng khó. Lo ngại về việc khẩu trang ở trường mầm non làm chậm phát triển cảm xúc của trẻ đã được đặt ra trong đại dịch; tới nay chưa có bằng chứng chắc chắn về tác hại lâu dài, và trẻ có nhiều nguồn học khác ở nhà.
- Người khiếm thính, nghe kém. Nhiều người dựa vào khẩu hình để hiểu lời. Khẩu trang không chỉ che cảm xúc mà che cả chữ. Có loại khẩu trang có ô nhựa trong ở miệng được làm riêng cho tình huống này.
- Ông bà lớn tuổi. Thị lực giảm, thính lực giảm, gặp người đeo khẩu trang nói nhỏ thì rất khó theo kịp, dễ ngại hỏi lại.
- Bệnh nhân và người nhà trong bệnh viện. Bác sĩ, điều dưỡng đeo khẩu trang, mũ, kính bảo hộ; người bệnh lo lắng khó đọc được sự trấn an trên gương mặt họ.
- Người khó đọc cảm xúc sẵn, như một số người tự kỷ — dù cũng có người cho biết khẩu trang làm họ bớt áp lực phải nhìn mặt.
Đọc và cho người khác đọc khi mặt bị che
Khi người kia đeo khẩu trang
- Nhìn lông mày và đuôi mắt. Nếp nhăn đuôi mắt khi cười, lông mày nhíu khi lo vẫn còn thấy.
- Nghe giọng kỹ hơn. Giọng mang nhiều thông tin cảm xúc; qua khẩu trang giọng nhỏ và đục hơn, nên đứng gần hơn một chút, tắt bớt tiếng ồn.
- Nhìn cả người. Vai, tay, cách đứng nói nhiều hơn ta tưởng.
- Hỏi thẳng khi chưa chắc. "Chị thấy ổn không?" — nhất là với người bệnh, người lớn tuổi.
Khi chính mình đeo khẩu trang
- Nói cảm xúc thành lời. "Mẹ vui lắm", "cô không giận đâu" — điều mà bình thường gương mặt đã nói hộ.
- Cười bằng mắt và gật đầu. Cử chỉ to hơn bình thường một chút.
- Tháo kính râm khi nói chuyện trong nhà, ở chỗ có bóng râm; ánh mắt là kênh lớn còn lại.
- Với trẻ nhỏ: khi có thể, hạ khẩu trang ở khoảng cách an toàn để con thấy nụ cười; nói chuyện với con nhiều hơn để bù.
Kính râm, mũ bảo hiểm và những thứ che mặt khác
Kính râm che vùng mắt — nơi mang nhiều thông tin về sợ, buồn và về sự chú ý (người kia đang nhìn mình hay nhìn đi đâu). Khi một người đeo kính râm, ta khó biết họ có đang nghe mình không, và cảm giác khoảng cách tăng lên. Đó là lý do người ta hay khuyên tháo kính râm khi chào hỏi, xin lỗi hay nói chuyện quan trọng. Mũ bảo hiểm kín mặt, mạng che, khăn trùm cũng làm giảm manh mối theo những cách khác nhau; nguyên tắc bù đắp vẫn như trên: giọng, cử chỉ, lời nói rõ ràng.
Góc nhìn hôm nay
Bài học từ những năm đeo khẩu trang không phải là "mất mặt là mất cảm xúc", mà là con người dùng nhiều kênh hơn ta nghĩ, và có thể chủ động bù khi một kênh bị che. Muốn đọc thêm, có thể tìm bài của Carbon (2020) trên Frontiers in Psychology và của Ruba và Pollak (2020) trên PLOS ONE, cả hai đều truy cập miễn phí.
Việc làm được ngay: lần tới đi khám cùng ông bà hoặc gặp người đeo khẩu trang ở nơi đông, thử nói rõ một câu cảm xúc mà thường ngày bạn để gương mặt nói thay — "con cảm ơn cô", "bà đừng lo" — và để ý người kia đáp lại thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Đeo khẩu trang có làm khó đọc cảm xúc không?
Có. Thí nghiệm của Carbon năm 2020 cho thấy độ chính xác giảm ở hầu hết cảm xúc, nhất là vui, buồn và ghê tởm, người xem hay nhầm sang trung tính hoặc giận. Tuy vậy, mắt, lông mày, giọng và cử chỉ vẫn giúp đoán được phần lớn, nhất là trong đời thực có thêm tình huống.
Cảm xúc nào vẫn đọc được khi đeo khẩu trang?
Sợ hãi thường ít bị ảnh hưởng vì manh mối chính là đôi mắt mở to. Giận cũng còn phần lông mày cau. Ghê tởm và vui bị ảnh hưởng nhiều vì phụ thuộc nhiều vào mũi và miệng.
Trẻ em có bị ảnh hưởng khi mọi người đeo khẩu trang không?
Nghiên cứu năm 2020 của Ruba và Pollak cho thấy trẻ 7–13 tuổi đọc cảm xúc kém hơn khi mặt bị che, nhưng vẫn tốt hơn đoán mò, và khẩu trang không tệ hơn kính râm. Chưa có bằng chứng chắc chắn về tác hại lâu dài. Cha mẹ có thể bù bằng cách trò chuyện nhiều với con ở nhà.
Vì sao nên tháo kính râm khi nói chuyện?
Kính râm che vùng mắt, nơi mang nhiều thông tin về cảm xúc và về sự chú ý của người nói. Người đối diện khó biết bạn có đang lắng nghe và đang cảm thấy gì. Tháo kính khi chào hỏi, xin lỗi hay bàn chuyện quan trọng giúp cuộc nói chuyện gần gũi hơn.
Người châu Á có nhìn mắt nhiều hơn khi đọc cảm xúc không?
Một số nghiên cứu, như của Rachael Jack và cộng sự năm 2009, ghi nhận người xem gốc Đông Á tập trung vào vùng mắt nhiều hơn người phương Tây. Người Việt chưa được đo riêng trong các nghiên cứu này. Đây là xu hướng nhóm, không đúng với mọi cá nhân.