Văn hoá ảnh hưởng tới cảm xúc ở ít nhất ba tầng: cảm xúc nào được coi là đáng mong muốn, cảm xúc nào được phép bày tỏ trước người khác, và cảm xúc được hiểu là chuyện của riêng một người hay chuyện giữa người với người. Nghiên cứu của Jeanne Tsai cho thấy người Mỹ gốc Âu thường đề cao niềm vui sôi nổi, còn người Đông Á đề cao trạng thái bình yên; người Nhật, người Việt thường giữ ý trước đám đông nhiều hơn. Nhưng khác biệt giữa các nền văn hoá chỉ là xu hướng trung bình — khác biệt giữa người trong cùng một nước còn lớn hơn.
Một ví dụ quen thuộc: "Ăn cơm chưa?"
Nhiều người Việt lớn lên mà hiếm khi nghe cha mẹ nói "bố mẹ thương con". Thay vào đó là câu "ăn cơm chưa?", đĩa trái cây gọt sẵn, miếng thịt ngon gắp vào bát. Khi con đi xa, cha mẹ ít nói nhớ, mà hỏi "ở đó lạnh không, có đủ áo không".
Đây không phải là "người Việt ít tình cảm". Đây là một cách bày tỏ khác: tình thương đi qua việc làm chăm sóc nhiều hơn qua lời nói. Những người Việt sống ở nước ngoài thường kể về sự lạ lẫm khi thấy gia đình bạn bè bản xứ ôm nhau, nói "I love you" mỗi lần chia tay — và ngược lại, bạn bè ấy cũng có khi không nhận ra rằng câu hỏi "ăn chưa" là một lời yêu thương.
Những khác biệt này đã được các nhà tâm lý học văn hoá đo đạc khá kỹ trong năm thập niên qua.
Quy tắc bày tỏ: cảm xúc giống, cách bày ra khác
Đầu thập niên 1970, Paul Ekman và Wallace Friesen đặt ra khái niệm quy tắc bày tỏ (display rules): những quy ước ngầm của mỗi xã hội về việc ai được thể hiện cảm xúc gì, với ai, lúc nào. Trong một thí nghiệm kinh điển, sinh viên Nhật và Mỹ xem phim gây khó chịu; khi ngồi một mình, nét mặt của hai nhóm khá giống nhau, nhưng khi có người làm thí nghiệm ngồi cùng phòng, sinh viên Nhật che những biểu cảm tiêu cực bằng nụ cười nhiều hơn. Chi tiết về nét mặt đã được bàn ở những trang chuyên đọc nét mặt; ở đây chỉ cần giữ ý: văn hoá điều chỉnh cách bày ra.
Nhà tâm lý học David Matsumoto về sau xây dựng bảng hỏi đo quy tắc bày tỏ ở hơn ba mươi nước. Một xu hướng được ghi nhận nhiều lần: các nền văn hoá đề cao sự hoà hợp trong nhóm thường kiềm chế bày tỏ cảm xúc tiêu cực với người trong nhóm hơn, nhất là với người trên.
Với người Việt, điều này quen thuộc: giữ hoà khí trong bữa cơm có ông bà, không cãi lại người lớn trước mặt khách, nén giận trong cuộc họp có sếp. Những nụ cười giữ ý ấy — kể cả "cười trừ" — được bàn kỹ trong danh mục về đọc cảm xúc.
Cảm xúc lý tưởng: muốn sôi nổi hay muốn bình yên
Jeanne Tsai, giáo sư tâm lý học ở Đại học Stanford, đặt một câu hỏi khác: không chỉ "bạn đang cảm thấy gì", mà "bạn muốn cảm thấy gì". Bà gọi đó là cảm xúc lý tưởng (ideal affect).
Nghiên cứu của Tsai, Brian Knutson và Helene Fung (2006, Journal of Personality and Social Psychology) cho thấy người Mỹ gốc Âu đánh giá cao những trạng thái tích cực có mức kích hoạt cao — phấn khích, hăng hái, hào hứng — hơn người Hồng Kông gốc Hoa, những người đánh giá cao các trạng thái tích cực có mức kích hoạt thấp — bình yên, thư thái, an nhiên — hơn. Người Mỹ gốc Á thường nằm giữa.
Khác biệt này hiện ra ở cả những chỗ không ngờ. Tsai và cộng sự so sánh sách thiếu nhi bán chạy ở Mỹ và Đài Loan, thấy nhân vật trong sách Mỹ có nụ cười rộng, hào hứng hơn; ảnh đại diện của lãnh đạo doanh nghiệp, chính khách Mỹ cũng cười rộng hơn so với ở Trung Quốc. Trẻ em được tiếp xúc với kiểu nụ cười nào nhiều hơn thì cũng có xu hướng ưa kiểu đó hơn.
Ý nghĩa thực tế: một người Mỹ có thể thấy buổi họp mặt "nhạt" vì không ai reo hò; một người Việt có thể thấy buổi tiệc "ồn ào mệt mỏi" vì ai cũng hô hào. Cả hai đang đo bằng những chiếc thước khác nhau.
Cảm xúc "của tôi" và cảm xúc "của chúng ta"
Batja Mesquita, nhà tâm lý học người Hà Lan làm việc tại Đại học Leuven (Bỉ), trong cuốn Between Us: How Cultures Create Emotions (2022), phân biệt hai cách hiểu cảm xúc:
- Cảm xúc "của tôi" (mô hình bên trong): cảm xúc nằm trong mỗi người, cần được nhận ra và nói ra; giấu đi là thiếu thành thật. Phổ biến ở tầng lớp trung lưu phương Tây.
- Cảm xúc "của chúng ta" (mô hình giữa người với người): cảm xúc là chuyện xảy ra giữa người với người, gắn với vị trí, bổn phận, mối quan hệ; điều quan trọng là cảm xúc ấy làm gì với quan hệ. Phổ biến ở nhiều nền văn hoá châu Á, châu Phi, Mỹ Latinh.
Shinobu Kitayama, Hazel Markus và cộng sự cho thấy ở Nhật, cảm giác hạnh phúc gắn nhiều hơn với những cảm xúc "kết nối" như thân thiện, gần gũi, biết ơn; ở Mỹ, gắn nhiều hơn với những cảm xúc "tách biệt" như tự hào về bản thân, cảm thấy mình giỏi. Nhà tâm thần học Nhật Takeo Doi, trong cuốn Amae no kōzō (1971, bản tiếng Anh The Anatomy of Dependence, 1973), mô tả amae — cảm giác được nương tựa, được chiều chuộng bởi người thân — như một cảm xúc trung tâm trong đời sống Nhật.
Người Việt cũng có những cảm xúc mang đậm màu "chúng ta": tủi thân (mình bị đối xử không như mong đợi trong một mối quan hệ), ngại (sợ làm phiền người khác), sĩ diện và mất mặt (cảm xúc gắn với hình ảnh trước cộng đồng). Những cảm xúc này được bàn riêng trong danh mục về cảm xúc xã hội.
So sánh ba nền văn hoá: xu hướng, không phải khuôn
| Khía cạnh | Mỹ (trung lưu gốc Âu) | Nhật | Việt Nam |
|---|---|---|---|
| Cảm xúc tích cực được đề cao | Phấn khích, hào hứng | Bình yên, gắn bó | Yên ổn, hoà thuận (theo quan sát, ít nghiên cứu đo trực tiếp) |
| Bày tỏ cảm xúc tiêu cực nơi đông người | Tương đối thoải mái hơn | Kiềm chế nhiều | Kiềm chế với người trên, người ngoài |
| Bày tỏ yêu thương trong gia đình | Lời nói, ôm hôn | Hành động, ít lời | Chăm sóc: hỏi ăn chưa, gắp thức ăn |
| Một cảm xúc "khó dịch" | — | Amae (được nương tựa) | Tủi thân, thương, ngại |
Lưu ý quan trọng: phần lớn nghiên cứu đo đạc ở nhóm sinh viên đại học, và nghiên cứu trực tiếp về người Việt còn ít. Cột Việt Nam trong bảng dựa nhiều vào quan sát và các nghiên cứu về Đông Á nói chung, không phải số đo riêng. Trong một nước còn khác giữa thành thị và nông thôn, giữa các vùng miền, giữa thế hệ ông bà và thế hệ cháu đã lớn lên cùng phim ảnh, mạng xã hội toàn cầu.
Khi hai nền văn hoá gặp nhau trong một nhà
Ngày càng nhiều gia đình Việt có người đi du học, đi làm ở nước ngoài, có con dâu, con rể người nước khác, hay đơn giản là con cái lớn lên với phim Mỹ, nhạc Hàn. Va chạm về cảm xúc thường không nằm ở cảm thấy gì mà ở bày tỏ thế nào:
- Đứa con du học về muốn được bố mẹ nói "con giỏi lắm", bố mẹ thì nghĩ khen nhiều làm con chủ quan.
- Con dâu nước ngoài nói thẳng "con không đồng ý" trong bữa cơm, mẹ chồng nghe như thiếu lễ phép.
- Tuổi mới lớn muốn "nói ra cảm xúc", cha mẹ lớn lên với quan niệm "chuyện nhà đóng cửa bảo nhau".
Mesquita gợi ý một điều hữu ích: thay vì hỏi "người kia cảm thấy gì" theo khuôn của mình, hãy hỏi "trong thế giới của người kia, cảm xúc này có nghĩa gì và người ta làm gì với nó".
Góc nhìn hôm nay: dịch cảm xúc trong gia đình
- Nhận ra "ngôn ngữ" của người thân: bố ít khen nhưng sửa xe cho con mỗi lần con về — đó là câu khen của bố. Nói ra điều này với con có thể làm con hiểu bố hơn nhiều.
- Thêm một lớp lời nói, không bỏ lớp cũ: vẫn hỏi "ăn chưa", nhưng thêm "mẹ nhớ con". Với nhiều đứa trẻ thế hệ này, câu nói thẳng có trọng lượng riêng.
- Đừng biến khác biệt văn hoá thành khuôn: "người Nhật kín đáo", "người Mỹ thẳng tính" chỉ là trung bình. Người trước mặt mình có thể khác hẳn.
Ai muốn tìm hiểu thêm có thể đọc Between Us của Batja Mesquita (2022) và các bài của Jeanne Tsai về cảm xúc lý tưởng — phòng nghiên cứu của bà ở Stanford công bố nhiều bài viết dễ đọc cho công chúng.
Câu hỏi thường gặp
Văn hoá có ảnh hưởng đến cảm xúc không?
Có, ở nhiều tầng: cảm xúc nào được mong muốn, cảm xúc nào được phép bày tỏ, và cảm xúc được hiểu là chuyện riêng hay chuyện giữa người với người. Mức độ văn hoá ảnh hưởng tới chính trải nghiệm cảm xúc thì còn tranh luận. Khác biệt giữa người trong cùng một nước vẫn rất lớn.
Quy tắc bày tỏ cảm xúc là gì?
Đó là những quy ước ngầm của mỗi xã hội về việc ai được thể hiện cảm xúc gì, với ai, lúc nào. Khái niệm do Paul Ekman và Wallace Friesen đặt ra đầu thập niên 1970. Ví dụ ở Việt Nam là nén giận trước người lớn tuổi hoặc trước khách.
Người châu Á có ít bày tỏ cảm xúc hơn không?
Nhìn chung người Đông Á có xu hướng kiềm chế bày tỏ trước đám đông và đề cao trạng thái bình yên hơn phấn khích, theo nghiên cứu của Jeanne Tsai và nhiều người khác. Nhưng điều đó không có nghĩa là cảm nhận ít hơn. Tình cảm thường được bày tỏ qua hành động chăm sóc thay vì lời nói.
Cảm xúc lý tưởng là gì?
Đó là những trạng thái cảm xúc mà một người hay một nền văn hoá mong muốn có, khái niệm của Jeanne Tsai. Người Mỹ gốc Âu thường đề cao phấn khích, hào hứng; người Đông Á thường đề cao bình yên, thư thái. Khác biệt này ảnh hưởng cả tới sách thiếu nhi và ảnh chân dung.
Vì sao cha mẹ Việt ít nói lời yêu thương?
Nhiều gia đình Việt bày tỏ tình thương qua việc làm như hỏi ăn chưa, chuẩn bị đồ ăn, lo cho sức khoẻ, thay vì lời nói. Đây là một quy tắc bày tỏ của văn hoá, không có nghĩa là thương ít hơn. Ngày nay nhiều gia đình thêm lời nói vào bên cạnh hành động.