Động vật có trạng thái cảm xúc — điều này phần lớn nhà khoa học hiện nay chấp nhận, ít nhất với thú có vú và chim. Chó có những phản ứng giống ghen khi chủ chăm một "con chó" khác, theo thí nghiệm của Christine Harris và Caroline Prouvost (2014). Nhưng "vẻ mặt hối lỗi" của chó thì nhiều khả năng là phản ứng trước thái độ của chủ hơn là cảm giác có lỗi: nghiên cứu của Alexandra Horowitz (2009) cho thấy chó tỏ vẻ "hối lỗi" khi bị mắng, bất kể chúng có thật sự làm sai hay không.
Darwin và cuốn sách năm 1872
Mười ba năm sau Nguồn gốc các loài, Charles Darwin xuất bản The Expression of the Emotions in Man and Animals (Sự biểu lộ cảm xúc ở người và động vật, 1872). Ông quan sát chó, mèo, khỉ, ngựa, chính các con mình, và gửi thư hỏi những người truyền giáo, nhà thám hiểm ở nhiều châu lục về nét mặt của người bản xứ.
Lập luận của Darwin: nhiều biểu lộ cảm xúc ở người có nguồn gốc chung với động vật. Con chó nhe răng khi giận và người nhếch môi khi khinh bỉ, theo ông, có chung một gốc. Ông nêu ba nguyên lý, trong đó có ý rằng một số biểu lộ từng có ích trực tiếp (như nhe răng để sẵn sàng cắn), rồi dần trở thành tín hiệu truyền tin.
Cuốn sách bị lãng quên gần một thế kỷ, khi tâm lý học hành vi thống trị và việc nói về "cảm xúc" của động vật bị xem là thiếu khoa học. Đến nửa sau thế kỷ 20, nó được các nhà nghiên cứu như Paul Ekman tìm lại.
Làm sao biết một con vật "cảm thấy" gì
Con vật không kể được. Các nhà khoa học vì thế đo những thứ có thể đo:
- Hành vi: tiến lại hay tránh xa, chơi đùa hay thu mình.
- Sinh lý: hormone căng thẳng, nhịp tim, nhiệt độ.
- Âm thanh: tiếng kêu đặc trưng trong những tình huống khác nhau.
- Thiên lệch nhận thức: cho con vật học rằng một tín hiệu báo có thưởng, tín hiệu khác báo không thưởng, rồi đưa tín hiệu nằm giữa. Con vật đang ở trạng thái "tốt" có xu hướng đoán lạc quan hơn. Đây là cách đo khéo léo được dùng nhiều từ những năm 2000.
Điều các phép đo này cho biết là con vật có trạng thái cảm xúc — trạng thái bên trong ảnh hưởng tới hành vi và cơ thể. Còn con vật có trải nghiệm cảm xúc ấy như người không, có "cảm thấy" buồn hay vui theo nghĩa ta hiểu không, là câu hỏi khó hơn nhiều và còn tranh luận. Joseph LeDoux, chẳng hạn, phân biệt rõ "mạch sinh tồn" có ở nhiều loài với "cảm nhận có ý thức".
Những nghiên cứu đáng nhớ
| Loài | Nghiên cứu | Phát hiện |
|---|---|---|
| Chuột | Jaak Panksepp và Jeffrey Burgdorf (từ cuối thập niên 1990); Shimpei Ishiyama và Michael Brecht (2016, Science) | Chuột được cù phát ra tiếng kêu siêu âm, chủ động tìm đến bàn tay cù; ít "cười" hơn khi đang lo sợ |
| Chuột | Inbal Ben-Ami Bartal, Jean Decety, Peggy Mason (2011, Science) | Chuột học cách mở ống để giải thoát bạn cùng chuồng bị nhốt, kể cả khi có sô-cô-la bên cạnh để chọn |
| Ong mật | Melissa Bateson và cộng sự (2011, Current Biology) | Ong bị lắc mạnh (mô phỏng bị tấn công) có xu hướng phản ứng "bi quan" hơn với mùi nằm giữa hai mùi đã học |
| Tôm hùm đất | Pascal Fossat và cộng sự (2014, Science) | Sau khi bị sốc điện, chúng né vùng sáng như có trạng thái giống lo âu; thuốc chống lo âu ở người làm giảm hành vi này |
| Tinh tinh | Frans de Waal và Angeline van Roosmalen (1979) | Sau xung đột, con bị đánh thường được những con khác đến ôm, chạm — hành vi được gọi là "an ủi" |
| Chó | Harris và Prouvost (2014); Horowitz (2009) | Có phản ứng giống ghen; "vẻ mặt hối lỗi" phụ thuộc vào thái độ của chủ |
Như mọi lĩnh vực, những kết quả trên cũng cần được làm lại nhiều lần; chẳng hạn cách diễn giải thí nghiệm chuột giải thoát bạn là "đồng cảm" hay "tò mò, muốn có bạn chơi" vẫn được bàn cãi.
Chó có biết ghen không
Christine Harris và Caroline Prouvost ở Đại học California, San Diego quay phim 36 con chó tại nhà khi chủ của chúng lần lượt tương tác trìu mến với ba thứ: một con chó nhồi bông biết sủa và vẫy đuôi, một quả bí ngô Halloween, và một cuốn sách có nhạc (chủ đọc to lên). Kết quả công bố trên PLOS ONE năm 2014: khi chủ cưng con chó giả, những con chó thật đẩy, chạm vào chủ, chen vào giữa, và một số còn cắn nhẹ con chó giả nhiều hơn hẳn so với hai tình huống kia.
Các tác giả gọi đó là một dạng "ghen nguyên thuỷ": phản ứng bảo vệ một mối quan hệ quan trọng trước kẻ chen vào. Họ không khẳng định chó trải nghiệm ghen phức tạp như người, có những suy nghĩ kiểu "sao chủ lại thích nó hơn". Những nghiên cứu sau đó, như của Amalia Bastos và cộng sự (2021), cũng ghi nhận chó phản ứng khi chủ dành sự chú ý cho một "đối thủ" mà chúng chỉ biết là đang ở sau tấm chắn.
"Vẻ mặt hối lỗi" của chó: hối lỗi hay sợ bị mắng
Chủ nuôi chó nào cũng từng thấy: về nhà thấy gối bị cắn nát, con chó cúp tai, cụp đuôi, liếc mắt né, như thể biết lỗi. Nhà nghiên cứu nhận thức ở chó Alexandra Horowitz (Đại học Barnard, New York) muốn kiểm tra.
Trong thí nghiệm công bố năm 2009 trên Behavioural Processes, Horowitz bảo chủ ra lệnh cho chó không được ăn một món ngon rồi rời phòng. Trong lúc vắng chủ, có khi chó ăn, có khi người làm thí nghiệm lấy món ăn đi. Rồi chủ được báo — có khi đúng, có khi sai — là chó đã ăn hay không. Kết quả: "vẻ mặt hối lỗi" phụ thuộc chủ yếu vào việc chủ có mắng hay không, không phụ thuộc vào việc chó thật sự ăn hay không. Chó không ăn mà bị mắng còn tỏ ra "hối lỗi" rõ hơn.
Nghiên cứu nhỏ, chỉ có 14 con chó, và không chứng minh chó hoàn toàn không có gì giống cảm giác có lỗi. Nhưng nó cho thấy dáng vẻ ấy trước hết là một tín hiệu xoa dịu trước người đang tỏ ra bực, chứ không phải bằng chứng chó hiểu mình đã làm sai.
Hệ quả thực tế cho người nuôi: mắng chó sau khi sự việc đã qua một lúc gần như không dạy được gì, chỉ làm chó sợ chủ lúc về nhà. Cách dạy hiệu quả hơn là hướng dẫn ngay khi hành vi đang diễn ra và khen thưởng hành vi đúng; chi tiết dạy chó thì nên hỏi người huấn luyện hoặc bác sĩ thú y.
Giữa hai cái bẫy: nhân hoá và phủ nhận
Khi nói về cảm xúc động vật, có hai cái bẫy ngược chiều. Bẫy thứ nhất là nhân hoá: gán cho con vật những suy nghĩ phức tạp của người — "con mèo giận mình nên cố tình làm đổ cốc". Bẫy thứ hai, mà nhà linh trưởng học Frans de Waal gọi là "phủ nhận tính động vật" (anthropodenial): khăng khăng con người là duy nhất, bỏ qua những điểm chung rõ ràng.
Giới khoa học đã dần dịch chuyển. Năm 2012, một nhóm nhà khoa học thần kinh ký Tuyên bố Cambridge về Ý thức, khẳng định nhiều loài động vật có các nền tảng thần kinh cho trạng thái ý thức. Năm 2024, Tuyên bố New York về Ý thức Động vật được nhiều nhà khoa học ký, cho rằng có cơ sở để xem xét nghiêm túc khả năng có trải nghiệm ý thức ở cả những loài như bạch tuộc, côn trùng. Những tuyên bố này không phải kết luận cuối cùng, nhưng cho thấy hướng nhìn đang thay đổi.
Góc nhìn hôm nay: khi trẻ hỏi "con chó có buồn không?"
Trẻ con hay hỏi những câu này, và đó là cơ hội tốt để nói về cảm xúc. Một số gợi ý:
- Nói về điều quan sát được: "Con thấy không, tai nó cụp xuống, đuôi kẹp lại, nó đứng xa mình. Có lẽ nó đang sợ hoặc không thoải mái." Dạy trẻ nhìn tín hiệu cơ thể là bước đầu của việc đọc cảm xúc, ở người cũng như ở vật.
- Thừa nhận điều chưa biết: "Chó có cảm thấy giống mình không thì các nhà khoa học vẫn đang tìm hiểu." Trẻ học được rằng khoa học có những câu hỏi còn mở.
- Tôn trọng tín hiệu của con vật: dạy con không ôm chặt hay đến gần con vật đang gầm gừ, cụp tai, né tránh — vừa vì an toàn, vừa vì tôn trọng.
Muốn đọc thêm, có thể tìm Mama's Last Hug (2019) của Frans de Waal về cảm xúc ở động vật, và Inside of a Dog (2009) của Alexandra Horowitz về cách chó nhìn thế giới.
Câu hỏi thường gặp
Động vật có cảm xúc không?
Phần lớn nhà khoa học hiện nay đồng ý rằng ít nhất thú có vú và chim có trạng thái cảm xúc, thể hiện qua hành vi, hormone và tiếng kêu. Câu hỏi chúng có trải nghiệm cảm xúc giống người hay không thì còn tranh luận. Các tuyên bố khoa học năm 2012 và 2024 cho thấy giới nghiên cứu ngày càng xem xét nghiêm túc khả năng này.
Chó có biết ghen không?
Thí nghiệm năm 2014 của Harris và Prouvost cho thấy chó đẩy, chen vào và chạm vào chủ nhiều hơn khi chủ cưng một con chó giả, so với khi chủ chú ý tới đồ vật. Các tác giả gọi đó là dạng ghen đơn giản. Chưa thể nói chó ghen phức tạp như người.
Chó có biết hối lỗi không?
Nghiên cứu của Alexandra Horowitz năm 2009 cho thấy vẻ mặt hối lỗi của chó phụ thuộc vào việc chủ có mắng hay không, không phụ thuộc vào việc chó có thật sự làm sai. Dáng vẻ đó nhiều khả năng là tín hiệu xoa dịu khi thấy chủ bực. Vì vậy mắng chó sau khi sự việc đã qua thường không dạy được gì.
Darwin nói gì về cảm xúc?
Trong cuốn sách năm 1872, Darwin cho rằng nhiều biểu lộ cảm xúc ở người có chung nguồn gốc với động vật và được tiến hoá giữ lại. Ông thu thập quan sát từ động vật, trẻ em và người ở nhiều châu lục. Cuốn sách là nền móng cho khoa học cảm xúc hiện đại.
Chuột có biết cười không?
Chuột được cù phát ra tiếng kêu siêu âm mà tai người không nghe thấy, và chúng chủ động tìm đến bàn tay cù. Nhóm của Jaak Panksepp gọi đó là dạng tiếng cười nguyên thuỷ. Tiếng kêu này giảm khi chuột đang ở trạng thái sợ hãi.