Cảm xúc lây lan là hiện tượng ta "bắt" lấy trạng thái cảm xúc của người bên cạnh, thường không chủ ý: bắt chước vô thức nét mặt, giọng nói, tư thế của họ, rồi chính những cử động ấy và sự chú ý của ta kéo cơ thể mình vào cùng trạng thái. Trong nhà, nơi mọi người gần nhau và phụ thuộc vào nhau, căng thẳng của một người — nhất là người lớn — lan sang người khác rất nhanh. Các nghiên cứu cho thấy hiện tượng này có thật, nhưng một số con số lan truyền trên mạng xã hội thì bị thổi phồng.
Cảnh quen thuộc: bố về nhà sau một ngày tệ
Sáu giờ tối, anh Minh về nhà sau một ngày bị khách phàn nàn. Anh không nói gì nặng, chỉ đặt chìa khoá mạnh tay hơn thường lệ, trả lời cụt lủn. Mười phút sau, chị Hoa bắt đầu cáu với đứa con lớn vì chưa làm bài, đứa lớn gắt với em, đứa em khóc. Không ai kể với ai chuyện gì, nhưng cả nhà đã cùng "lên nhiệt".
Ai cũng từng thấy cảnh này. Điều khoa học thêm vào là: đây không chỉ là chuyện "ý tứ" hay "tinh ý", mà có những cơ chế khá cụ thể, nhiều cái diễn ra dưới mức ý thức.
Cơ chế: bắt chước, phản hồi, và chú ý
Năm 1994, ba nhà tâm lý học Elaine Hatfield, John Cacioppo và Richard Rapson xuất bản cuốn Emotional Contagion, định hình lĩnh vực này. Họ mô tả một chuỗi ba bước:
- Bắt chước vô thức: khi nhìn người khác, ta khẽ "nhại" theo nét mặt, giọng, tư thế của họ. Ulf Dimberg và cộng sự ở Thuỵ Điển (2000) đo điện cơ mặt và thấy người xem ảnh mặt cười hay mặt cau có phản ứng ở cơ mặt tương ứng chỉ trong khoảng nửa giây, kể cả khi ảnh được chiếu nhanh đến mức họ không nhận ra mình đã thấy gì.
- Phản hồi từ cơ thể: những cử động bắt chước ấy được cho là gửi tín hiệu ngược về não, làm ta cảm thấy một chút cảm xúc tương ứng. Phần này còn tranh cãi: thí nghiệm nổi tiếng cầm bút bằng răng để "ép cười" (Strack, 1988) khi được 17 phòng thí nghiệm làm lại năm 2016 đã không cho kết quả khớp; tổng hợp lớn của Nicholas Coles và cộng sự (2019) thấy hiệu ứng phản hồi nét mặt có tồn tại nhưng nhỏ.
- Chú ý và diễn giải: ngoài bắt chước, ta còn đọc tình huống. Thấy người trong nhà căng, ta tự hỏi "có chuyện gì không ổn?", và chính câu hỏi ấy làm ta dè chừng, căng theo.
Thuyết "nơ-ron gương" hay được dẫn để giải thích sự lây lan này. Phát hiện nơ-ron gương ở khỉ là có thật, nhưng việc dùng nó để giải thích mọi hiện tượng cảm xúc xã hội đã bị nhiều nhà khoa học cho là thổi phồng — chủ đề này được bàn riêng trong danh mục về đồng cảm.
Lây lan trong gia đình: những nghiên cứu cụ thể
Gia đình là nơi các nhà nghiên cứu đo hiện tượng này kỹ nhất, vì có thể theo dõi nhiều người sống chung qua nhiều ngày.
- Kiểm soát viên không lưu: Rena Repetti (1989) theo dõi những người làm kiểm soát không lưu và vợ, chồng của họ. Sau những ngày khối lượng công việc nặng, họ có xu hướng thu mình, ít nói ở nhà hơn; khi người bạn đời đỡ đần, việc thu mình này giúp họ hồi lại. Các nghiên cứu sau của Repetti cho thấy những ngày căng thẳng ở chỗ làm có thể kéo theo những tương tác căng hơn với con cái.
- Nhật ký cảm xúc cả nhà: Reed Larson và David Almeida (1999) tổng hợp các nghiên cứu cho cả nhà ghi lại cảm xúc nhiều lần trong ngày. Họ thấy cảm xúc tiêu cực "truyền" từ người này sang người kia trong cùng một buổi tối, và trong một số gia đình, chiều truyền từ cha mẹ sang con mạnh hơn chiều ngược lại.
- Mẹ căng, con căng: Sara Waters, Tessa West và Wendy Berry Mendes (2014, Psychological Science) cho các bà mẹ trải qua một bài nói trước người lạ — có nhóm nhận phản hồi tiêu cực, có nhóm tích cực — rồi cho gặp lại con khoảng một tuổi. Nhịp tim của em bé có mẹ vừa bị phản hồi tiêu cực tăng theo mẹ, và em bé còn tỏ ra dè dặt hơn với người lạ.
Điều rút ra không phải "cha mẹ không được căng thẳng" — chuyện đó không thể. Mà là: trẻ nhỏ, chưa tự điều hoà được, đặc biệt dễ "mượn" trạng thái của người lớn. Theo cùng cơ chế, sự bình tĩnh của người lớn cũng lây được sang con.
Trên mạng xã hội: thí nghiệm Facebook và những con số bị phóng đại
Năm 2014, Adam Kramer (nhân viên Facebook), Jamie Guillory và Jeffrey Hancock công bố trên PNAS một thí nghiệm trên 689.003 người dùng: trong một tuần, bảng tin của một nhóm bị bớt bài có từ ngữ tích cực, nhóm khác bị bớt bài có từ ngữ tiêu cực. Người bị bớt bài tích cực về sau viết ít từ tích cực hơn một chút và nhiều từ tiêu cực hơn một chút.
Nghiên cứu này gây chấn động vì hai lẽ. Về đạo đức: người dùng không được hỏi ý và không biết mình đang là đối tượng thí nghiệm; tạp chí sau đó đăng kèm một "bày tỏ quan ngại" của ban biên tập. Về khoa học: hiệu ứng có thật về mặt thống kê nhưng rất nhỏ, và việc đếm từ ngữ trong bài đăng chưa chắc phản ánh cảm xúc thật của người viết.
Một nghiên cứu khác hay được nhắc: Nicholas Christakis và James Fowler (2008, BMJ) phân tích dữ liệu theo dõi nhiều năm ở thị trấn Framingham (Mỹ) và cho rằng hạnh phúc lan ra tới "ba bậc quan hệ" — bạn của bạn của bạn. Nhưng cùng năm đó, Ethan Cohen-Cole và Jason Fletcher dùng đúng kiểu phân tích ấy và "tìm thấy" sự lây lan của mụn trứng cá, chiều cao và chứng đau đầu — những thứ rõ ràng không lây — cho thấy phương pháp khó tách được lây lan thật với việc người giống nhau hay chơi với nhau. Vì vậy, câu "hạnh phúc lây ra ba bậc" nên được xem là chưa chắc chắn.
Bảng tóm tắt: đã khá chắc và còn bàn cãi
| Nhận định | Mức chắc chắn | Ghi chú |
|---|---|---|
| Ta bắt chước nét mặt người khác một cách vô thức | Khá chắc | Đo được bằng điện cơ mặt |
| Căng thẳng của cha mẹ ảnh hưởng tới trẻ nhỏ | Khá chắc | Có số đo sinh lý ở cả mẹ và con |
| Ngày làm việc nặng nề theo người về nhà | Khá chắc | Nhiều nghiên cứu nhật ký gia đình |
| Ép cười làm mình vui hơn | Còn bàn cãi | Hiệu ứng nếu có thì nhỏ |
| Bảng tin mạng xã hội đổi được cảm xúc người đọc | Có nhưng rất nhỏ | Thí nghiệm Facebook 2014 |
| Hạnh phúc lan ra ba bậc quan hệ | Chưa chắc | Phương pháp bị phản biện mạnh |
Ai dễ "bắt" cảm xúc hơn
Không phải ai cũng lây như nhau. Các nhà nghiên cứu ghi nhận:
- Người gần gũi lây cho nhau mạnh hơn người lạ. Trong nhà, ta để ý từng tiếng thở dài của nhau.
- Người có vị trí phụ thuộc thường để ý nhiều hơn tới cảm xúc của người có quyền — con với cha mẹ, nhân viên với sếp — vì cảm xúc ấy ảnh hưởng trực tiếp tới họ.
- Người mệt, thiếu ngủ có ít "đệm" hơn để không bị cuốn theo.
- Trẻ có tính nhạy cảm cao có thể phản ứng mạnh với không khí trong nhà, dù không ai nói gì với các con.
Góc nhìn hôm nay: tạo "khoảng đệm" khi bước qua cửa
Những lời khuyên hạ nhiệt khi đang giận đã có ở các trang chuyên về nhẫn nại. Ở đây là vài việc nhỏ để chặn đường lây trong nhà:
- Mười phút chuyển cảnh: trước khi vào nhà, ngồi lại trong xe, dưới nhà xe, hoặc đi bộ một đoạn. Nghiên cứu của Repetti gợi ý một chút thời gian rút lui sau ngày nặng nhọc, khi được người nhà hiểu và đỡ đần, giúp người ta hồi lại thay vì trút ra.
- Nói ra một câu: "Hôm nay bố mệt vì chuyện ở công ty, không phải vì ai trong nhà." Câu này cắt đứt bước "diễn giải" — người nhà không còn phải tự đoán "có phải tại mình không".
- Nhận ra mình đang "bắt" cảm xúc của ai: khi bỗng thấy căng mà không rõ vì sao, hỏi: "Đây có thật là của mình không, hay mình đang mang của người khác?"
- Để sự bình tĩnh lây ngược lại: một người lớn hạ giọng, ngồi xuống ngang tầm con, thở chậm — cũng là một tín hiệu cảm xúc, và trẻ nhỏ rất nhạy với nó.
Câu hỏi thường gặp
Cảm xúc lây lan là gì?
Đó là hiện tượng ta tự động "bắt" lấy cảm xúc của người xung quanh, thường không chủ ý. Cơ chế gồm bắt chước vô thức nét mặt, giọng nói, tư thế, cùng việc chú ý và diễn giải tình huống. Khái niệm được Hatfield, Cacioppo và Rapson hệ thống hoá trong cuốn Emotional Contagion năm 1994.
Vì sao một người cáu cả nhà cùng căng?
Người trong nhà gần nhau, để ý nhau và phụ thuộc vào nhau, nên tín hiệu căng thẳng của một người lan nhanh. Trẻ nhỏ chưa tự điều hoà được nên đặc biệt dễ mượn trạng thái của cha mẹ. Nói rõ nguyên nhân cơn mệt giúp người khác không tự đoán là tại mình.
Thí nghiệm cảm xúc của Facebook là gì?
Năm 2014, Facebook và hai nhà khoa học công bố thí nghiệm thay đổi bảng tin của 689.003 người dùng trong một tuần. Người xem ít bài tích cực về sau viết tích cực ít hơn một chút. Hiệu ứng rất nhỏ, và nghiên cứu bị phê phán nặng vì người dùng không được hỏi ý.
Hạnh phúc có thật sự lây lan không?
Cảm xúc tức thời có lây giữa những người gần nhau, điều này khá chắc. Còn nhận định hạnh phúc lan ra tới bạn của bạn của bạn thì chưa chắc, vì phương pháp phân tích khó tách lây lan thật khỏi việc người giống nhau hay chơi với nhau.
Làm sao để không bị cuốn theo cảm xúc của người khác?
Trước hết nhận ra mình đang mang cảm xúc của ai. Ngủ đủ và có chút thời gian chuyển cảnh sau giờ làm giúp ta có thêm "đệm". Không cần cắt đứt sự đồng cảm, chỉ cần nhớ cảm xúc của người kia là thông tin, không phải mệnh lệnh cho mình.